چهارشنبه, 30 دی 1394 10:16

رویکرد فقه اسلامی به هنر

رویکرد فقه اسلامی به هنر

نسرین مقدم- امروزه این حقیقت که هنر زبان برنده و نافذی برای ارائه آموزه های دینی و انسانی است، بر هیچ کس پوشیده نیست. از سوی دیگر گسترش فناوری های نوین ارتباطی و پیشرفت های فنی در حوزه هنرهای مختلف، لزوم بازتعریف و پویایی بیشتر محافل علمی دینی (چه حوزه و چه دانشگاه) را در این زمینه گوشزد می کند. توجه فقه به مسائل پرشمار مرتبط با هنر در دنیای امروز باعث می شود تا مخاطبان و مولفانی که علاوه بر دغدغه های زیباشناسانه نسبت به معنای آثار هنری نیز حساسیت دارند، با تعلق خاطر بیشتری در این عرصه فعالیت کنند.


در فقه یک اصل وجود دارد که کار اصلی فقیه را معلوم کردن حکم می داند. برخی از فقهای بزرگ مثل صاحب جواهر* از جمله علمای برجسته ای است که با نوشتن کتاب بزرگی به نام "جواهرالکلام" در واقع بزرگترین مجموعه فقهی را نه تنها در بین شیعه بلکه در کل جهان اسلام به وجود آورده اند. به نظر می رسد ‌صاحب جواهر یکی از ریزبین ترین فقهایی است که کوچکترین مسائل فقهی را از قلم نینداخته و به آنها توجه کرده است. صاحب جواهر به صراحت در جاهای مختلفی از کتاب خودش اعلام می کند که مطلقاً وظیفه فقیه پرداختن به همه موضوعات نیست بلکه موضوعات باید در سطح عرف شناخته شود و فقیه فقط باید با یک موضوع که در عرف شناخته شده مواجه بشود و بعد حکم آن را بیان کند.


همایش ملی "فقه هنر" روز 23 دی ماه (13 ژانویه) به همت دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم ، مدرسه اسلامی هنر و با حضور پژوهشگران و اندیشمندان مسلمان در شهر قم برگزار شد. هدف از برگزاری این همایش را حجت الاسلام والمسلمین "سید محمدحسین نواب" - رئیس مدرسه اسلامی هنر - چنین بیان کرد: "هنر به عنوان یکی از شئون زندگی انسان قابل مطالعه و بررسی است و باید کارکردهای آن مورد مطالعه قرار گیرد. تا زمانی که احاطه به فقه هنر، حکمت هنر، فلسفه هنر، جامعه شناسی هنر و روان شناسی هنر نداشته باشیم، نمی توانیم به هنر به مثابه یک فرصت نگاه کنیم. لذا این همایش جهت دستیابی به این احاطه برگزار شده است."
حجت الاسلام والمسلمین واعظی نیز مطالعات حقوقی و فقهی هنر را وظیفه حوزه علمیه دانست و گفت: فقه پیوند عمیقی با فرهنگ دارد و فرهنگ چهار لایه اصلی دارد. هنر از جنسی است که در تمام لایه‌ها تأثیر گذار و باور ساز است زیرا بسیاری از مردم با برهان به ادراک نمی‌رسند و باورهایشان را در حوزه خطابیات و جدلیات کسب می کنند. پس عنصر جدل و خطابه در سامان دادن مدینه فاضله نقش مهمی دارد.


همایش "فقه هنر" با پخش فیلمی از دیدار دست اندرکاران این همایش با رهبر انقلاب اسلامی، آغاز به کار کرد. آیت الله خامنه ای در این دیدار با تذکر این نکته که مسئله‌ هنر، بسیار مهم است، فرمودند: "هنر جزو زندگى انسان است. در ذات خود، هنر یکى از لوازم وجود انسان است مثل خیلى از چیزهاى دیگر. همه‌ شعبه‌هاى هنر همین‌جور است؛ آدمهایش مختلفند والّا این وجه مشترک در همه‌ هنرها وجود دارد که زاییده‌ ذوق و تخیّل است. تخیّل قوى و ذوق وافى، هنر را به‌وجود مى‌آورد. البتّه مهارت ها، تجربه‌ها، کارشناسى‌ها، همه‌ اینها در کنارش وجود دارد [امّا] مایه‌ اصلى عبارت است از ذوق. لذا شما همین‌طور که ملاحظه می‌کنید در بین فقهاى ما در حوزه‌هاى علمیّه با اینکه بحث هنر به‌معناى هنر هیچ مطرح نبوده، هنرمندان بزرگى در خود حوزه حضور پیدا کرده‌اند."
ایشان با بیان اینکه هنر یک امر انسانى، ضروری و حقیقی است، اضافه کردند: "فقه متکفّل همه‌ امور زندگى بشر است. ادّعاى فقه این است. فقه متکفّل تبیین شرعى و اسلامى همه‌ امورى است که مورد ابتلاء انسان است در زندگى فردى و اجتماعى‌اش. خب، هنر یکى از همین امور است؛ بایست فقه به این بپردازد."


آیت الله خامنه ای در ادامه این دیدار فرمودند: "همچنان‌که ما در فقه معاملات، کار می‌کنیم، در فقه عبادات کار می‌کنیم، اخیراً مثلاً در فقه ارتباطات یا در فقه اقتصاد یا مثلاً فرض کنید که در فقه مسائل گوناگون اجتماعى کار می‌کنیم، در فقه هنر هم واقعاً کار کنیم .... هیچ مانعى هم ندارد که اختلاف نظر وجود داشته باشد؛ کما اینکه در همه‌ ابواب فقهى هم اختلاف نظر بین فقها وجود دارد؛ یکى یک چیزى می‌گوید، یکى یک چیز دیگرى می‌گوید؛ امّا برآیند همه‌ این اختلاف ها پیشرفت است. فقه امروز با فقه زمان شیخ طوسى یکسان نیست؛ بااینکه این‌همه اختلاف در نظرات وجود داشته امّا این فقه پیشرفت کرده؛ فنّى‌تر، عمیق‌تر، دقیق‌تر، جزئى‌نگرتر در مسائل وارد شده؛ در این زمینه هم همین‌جور خواهد شد."


البته ایشان بر این نکته نیز تاکید کردند که وقتی یک نفر طلبه‌ وارد حوزه‌ علمیّه می‌شود، براى یک مقصودى وارد می‌شود که آن مقصود معنایش سینماگرى نیست، همچنان‌که معنایش تجارت و یا معمارى نیست. بدیهى است و این لزومى ندارد، امّا منعى هم وجود ندارد که حالا یک نفرى اگرچنانچه ذوقش اقتضا کرد، برود وارد یک مقوله‌اى بشود به شرطى که از کار اصلى خودش جدا نماند. مثلاً یک فقیه برجسته اگر بخواهد در زمینه‌ مسائل هنرى اظهار نظر بکند، بایستى با مقوله‌ هنر آشنایى داشته باشد. اگر با این مقوله آشنایى [نداشته باشد] و نشناسد هنر را و نداند که هنر چیست و چه حدّ و مرزها و چه تعریفى دارد، بعید است که بتواند درست حکم را از آب دربیاورد. چون یکى از شرایط استنباط درست حکم، شناخت موضوع است؛ موضوع را باید خوب شناخت. اگر موضوع را نشناسیم، حکم بدرستى به دست نمى‌آید.


حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در این دیدار با اشاره به اهمیت موضوع هنر و اظهار خرسندی از ورود حوزه‌ علمیه به مقوله‌ فقه هنر، گفتند: "هنر، امری مبارک و انسانی، زاییده‌ تخیل قوی و ذوق وافی و جزء زندگی انسان است و در میان فقها و در حوزه‌های علمیه نیز همواره هنرمندان برجسته‌ای در شاخه‌ شعر و ادب وجود داشته‌اند."
رهبر انقلاب،"تحقیق، عمق‌یابی و تبیین فقه هنر برای جامعه" را کاری مبارک و لازم خواندند و خاطرنشان کردند: "فقه، متکفّل همه‌ امور زندگی بشر است و هنر نیز یکی از همین امور است که باید فقه به آن بپردازد."
ایشان لازمه استنباط احکام و اظهار نظر فقهی در خصوص مقولات هنری را، آشنایی فقیه با هنر و حد و مرزهای آن دانسته و افزودند: "اسلام نه تنها هنر را قبول دارد بلکه به آن تشویق نیز می‌کند و نمونه‌های تاریخی آن، نشان‌دهنده‌ همین توجه و تشویق است."
حضرت آیت‌الله خامنه‌ای با اشاره به آمیخته‌بودن هنر با جوامع بشری امروز و آثار مستقیم آن در فکر، روح و سبک زندگی انسان، گفتند: "در خصوص برخی فتاوای معروف در مسائل هنری با دقت و عمق‌یابی می‌توان به حرف‌های تازه و نویی رسید."
رهبر انقلاب در خصوص الزامات نوآوری در فقه هنر تأکید کردند: "باید مسئله‌ "انضباط فقهی" به‌طور جدی مورد توجه باشد و بدون تأثیر گرفتن از جوّ عمومی و با استفاده از اصول و روش استنباط فقهای شیعه در مراجعه به کتاب و سنّت، در خصوص فقه هنر نیز به نتایجی رسید."


سرعت بالای تحولات درشیوه خلق آثار هنری، مستلزم به روز شدن فقیهان و نخبگان دینی در این حوزه است. فرایندی که به نظر می رسد تا رسیدن به نقطه قابل قبول (و نه آرمانی) راه زیادی در پیش دارد. اگر حوزه های علمیه و محافل علمی وابسته به آن نتوانند پاسخگوی این پیچش ها و چالش ها باشند به تدریج از ساحت اجتماعی باز می مانند و در بلندمدت دچار رکود خواهند شد. بدیهی است که صیانت از حوزه دین ایجاب می کند تا فقیهان و پژوهشگران دینی با غواصی در اقیانوس بیکران متون و اندیشه های دینی، نگرشی پویا نسبت به این موضوع مهم داشته باشند.
در این همایش حجت الاسلام و المسلمین "علی اکبر صادقی رشاد"، رئیس حوزه علمیه امام رضا (ع) طی سخنانی گفت: "علاوه بر تأسیس علم اسلامی هنر در حوزه علمیه، یکی دیگر از راهکارها، ساختاربندی فقه هنر به مثابه باب فقهی مستقل است. مبانی فقه هنر که تلفیقی از مقولات هنری و معارف فقهی است، باید با نگرش به پیشینه هر دو و مطالعات بینا رشته ای تعبیر شود."
صادقی رشاد با بیان این که 40 رشته تخصصی در حوزه‌های علمیه تدریس می‌شود، عنوان کرد: "موضوع شناسی هنر و هر یک از انواع هنر باید مورد بررسی قرار بگیرد. همچنین روش‌شناسی هنر یکی از مسائلی است که باید مورد توجه و بررسی قرار بگیرد. حوزه‌های علمیه برای تولید ادبیات فقهی لازم و پاسخگویی به مسائل حوزه هنر، نیاز است که کرسی‌های فقه هنر برگزار کنند. همچنین مراکز تخصصی فلسفه و منطق فقه هنر و رشته‌های فقه‌ مرتبط با انواع هنر‌ها می بایست تأسیس شود."



--------------------------------------------------------------------------
* محمد حسن نجفی معروف به صاحب جواهر با نام کامل آیةالله شیخ محمد حسن بن شیخ باقر بن شیخ عبد الرحیم بن آقامحمد بن ملا عبد الرحیم شریف اصفهانی ( قرن 12 ه . ش = اواخر قرن 18 و قرن 19 .م ) از فقهای شیعه و صاحب کتاب " جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام " که بین روحانیان شیعه از ارزش بالایی برخوردار است .

 

115/110

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید