چهارشنبه, 28 مرداد 1394 12:20

بازار تهران در گذر زمان

بازار تهران در گذر زمان

اهمیت تهران به عنوان پایتخت ایران و موقعیت استراتژیک آن موجب گردیده که به موازات رشد و گسترش صنایع و دیگر فعالیت های اقتصادی ـ اجتماعی، فعالیت های مربوط به بخش خدمات به طور کلی و بالاخص فعالیت های تجاری و بازرگانی به سرعت گسترش یافته و بازار این شهر را به بزرگترین و فعال ترین بازار ایران مبدل ساخته است.


اصولاً بازار هم از نظر اقتصادی - اجتماعی و هم از نظر فرهنگی با توجه به معماری خاص آن یکی از جاذبه های اصلی شهرهای مختلف ایران است و در کنار آثار دیدنی هرشهر، بازار نیز جایگاه خاصی دارد.



اکثر سیاحان و ایرانگردانی که از بازار تهران دیدارکرده اند، هر یک گوشه های مختلف آن را توصیف کرده و جذابیت و زیبایی آن را ستوده اند.

چنانچه "ارنست اورسل" سیاح فرانسوی در سفرنامه اش در سال 1261 ه.ش (1882م)بازار تهران را چنین توصیف کرده است: "بازار تهران خود به منزله یک شهر است که در روز حدود بیست تا بیست و پنج هزار نفر جمعیت را در خود جای می دهد و کوچه ها، راهروها، چهارراه ها و مهمانخانه ها و مساجد مرتبی دارد. راهروهای وسیع پیچ در پیچ سرپوشیده اش زیر گنبدهای روزنه داری قرار گرفته و این روزنه ها طوری تعبیه شده است که نور و هوا به داخل بازار نفوذ می کند. لذا بازاری ها و آنهایی که آنجا کار می کنند یا آمد و رفت دارند، از گرمای طاقت فرسای هوا و آفتاب سوزان تهران،به هیچ وجه احساس ناراحتی نمی کنند. بازار علاوه بر اینکه بزرگترین محل کسب و تجارت ایرانیان است، گردشگاهی مناسب برای افراد و وعده گاه و جای ملاقات انواع و اقسام مردمی است که در آنجا یکدیگر را می بینند تا کارها را ارزیابی کنند و از اخبار روز اطلاعاتی به دست آورند."

البته به نظر می رسد منظور اورسل، محله بازار تهران در آن زمان می باشد که بازار تهران در مرکز آن قرار داشت.

لرد کرزن نیز در 1268 ه.ش (1889م )بازار تهران را چنین توصیف کرده است:

"بازار تهران از بسیاری از بازارهای مشرق زمین قشنگ تر و از بازارهای شیراز، اصفهان و تبریز خیلی عالی تر است."


هر یک از شهرهای ایران دارای بازار خاص خود می باشد. درون بازارهای شهرهای ایران ترکیب کم و بیش پیچیده ای از ساختمان هایی با کارکردهای متنوع به چشم می خورد که شناخت آن ها در شناخت بازار و حتی شهر از اهمیت خاصی برخوردار است. بازارهای تهران که در زمان فتحعلیشاه قاجار شکل گرفت، امروزه مجموعه ای است از دالان ها و کوچه های تودرتو با مغازه هایی که گویی تمامی ندارند. گرچه از چند دهه قبل مراکز تجاری تازه ای در جاهای دیگر تهران شکل گرفته است ولی بازار تهران علی رغم قدمت قابل توجه خود، همچنان از مراکز اصلی داد و ستد تجاری تهران و حتی ایران به شمار می آید. معماری اصلی بازار تهران مانند اغلب بازارهای سنتی ایران به ویژه به علت وجود آب و هوای نسبتا گرم و خشک تهران، عمدتا به صورت پوشش های گنبدی شکل است و در مصالح آن بیشتر از آجر استفاده شده است.

در مقابل ورودی اصلی بازار تهران، فضای بزرگی وجود دارد که "سبزه میدان" نامیده می شود و اطراف آن مغازه هایی وجود دارد. این میدان در قدیم محل توزیع انواع مختلف کالاها بود.


در بدو ورود به بازار تهران، مسجدامام خمینی قرار دارد. مسجد امام خمینی از مسجدهای بزرگ و معروف تهران است و از بناهای دوران فتحعلی شاه قاجار به شمار می رود. بنای مسجد در سال 1240 هجری قمری (1824 م) پایان یافت. نام فتحعلی شاه در بالای ایوان بزرگ مسجد در سمت قبله، به خط نستعلیق نوشته شده است .طرح ساختمان گنبد اصلی مسجد بر اثر تعمیرات به صورت صاف در آمده است. این مسجد از لحاظ وسعت صحن، شبستان های زیبا، گنبد عظیم کاشیکاری شده و تاق ها و سر درآن، باشکوه، جذاب و جالب است و نمونه های کاشیکاری بدیع دوره قاجار در آن دیده می شود.

گفتنی است مسجد امام خمینی به واسطه وسعت زیاد آن، علاوه بر آنکه محلی برای برگزاری مراسم مذهبی و نماز جماعت بازاریان است، مانند حلقه واسطه ای است که بخش های مختلف بازار را به یکدیگر متصل می کند و بسیاری از افراد با عبور از درون مسجد به آسانی به طرف دیگر بازار دسترسی پیدا می کنند.


بازار تهران از دیرباز دارای چندین خیابان و گذرگاه اصلی بوده است که به آن "راسته" می گویند. کوچه های فرعی بسیاری نیز در بازار وجود دارد که "دالان" نامیده می شود. این مسیرها معمولاً براساس تفکیک مشاغل و کالاها به وجود آمده است و در هرکدام نوعی کالای مخصوص به معرض فروش گذاشته می شود و معمولا نام آن بازار منصوب به کالای عرضه شده در آن است. امروزه جای بسیاری از بازارهای معروف و قدیمی تهران نظیر بازار آهنگرها،کلاه فروش ها، توتون فروش ها را مغازه هایی با کالاهای لوکس پر کرده است.

با اینحال بازار زرگرها و جواهر فروش ها، بازار بزازها (پارچه فروش ها)،بازار فرش فروش ها، بازار بلور فروش ها و لوازم خانگی همچنان از مهمترین و معروفترین بازار های تهران به شمار می روند. بسیاری از زوج های جوان که تصمیم به ازدواج دارند با خانواده های خود به بازار مراجعه می کنند و لوازم مورد نیاز خود را از بخشهای مختلف بازار تهیه می کنند.


در بازار تهران بازارچه های متعددی نیز در گذشته وجود داشته که برخی هنوز باقی مانده است. در بازارچه ها علاوه بر انجام اموراقتصادی و تجاری، فعالیت های دیگری نیز انجام می شود که بر اهمیت نقش آنان در بازار می افزاید. از جمله این بازارچه ها، بازارچه بین الحرمین است. این بازارچه چون ما بین مسجد امام خمینی و مسجدجامع (جمعه) واقع شده است،بین الحرمین نامیده می شود. مدتی نیز این بازار معروف به دارالعلم بود. زیرا قسمت عمده کتابفروشی های قدیم تهران دراین بازارچه قرار داشت. امروزه این بازار عرضه کننده نوشت افزار و کاغذ و لوازم التحریر است. عزیزان شنونده مناسب است بدانید محل برخورد دو خیابان اصلی بازار را "چهارسو یا چهارسوق"می گویند. در گذشته چهارسوق از نظراجتماعی و حتی سیاسی ارزش مکانی ویژه ای داشت. از اینرو معماری چهارسوق ها از سایر قسمت ها متمایز است و سقف همگی آنها گنبدی شکل است. در تقاطع بازارچه ها، چهارسوق های سرپوشیده ای وجود دارد که دیوار گنبد آنها با کاشی های زیبا به طرز چشمگیر و جالبی تزیین شده است.


تیمچه نیز از مراکز مهم فعالیت های تجاری در بازار است تیمچه شامل اتاق هایی در اطراف یک حیاط سرپوشیده است و یک حوض با نورگیری در بالای آن درون این حیاط قراردارد.

در هر تیمچه نیز تعدادی حجره ( مغازه ) در دو یا سه طبقه قراردارد که غالبا هر حجره متعلق به یک تاجر است. مناسب است بدانید تیمچه "حاجب الدوله" با سقف سرپوشیده آن نیز یکی از زیباترین بخش های بازار تهران است. دراین تیمچه انواع ظروف چینی، کریستال، بلور و لوازم خانگی جهت فروش در ویترین های مغازه ها چیده شده است. تیمچه حاجب الدوله با 20 در ورودی شامل پاساژ بلور، دالان های متعدد و حوضی بزرگ است. از آنجائیکه بسیاری از خانواده های ایرانی جهیزیه ازدواج دختران خود را دراین مکان تهیه می کنند، شلوغی تیمچه با شور و هیجان خاصی همراه است.

سرا نیز از تعدادی حجره تشکیل شده است. معمولا سراها دارای انبار برای نگهداری کالاها هستند. یکی از مهمترین سراهای بازار تهران، سرای میرزا تقی خان امیر اتابک است که موسوم به "اتابکیه" می باشد.

بازار تهران در گذشته دارای کاروانسراهای متعددی نیز بود. "اورسل" جهانگرد فرانسوی در بخش دیگری از سفرنامه اش ضمن توصیف فضاهای درونی کاروانسراها اشاره نموده است:

"اغلب کاروانسراها وقف هستند. پذیرایی در آنها مجانی است. محافظین کاروانسراها معمولاً آدم های خوبی هستند و این محافظین یا چاروادارها به عنوان شریف ترین و درستکارترین افراد ایرانی همه جا شهرت دارند."


مجموعه حجره ها، تیمچه ها، سراها و کاروانسراها بافت خاصی را در بازار تهران به وجود آورده است. علاوه بر آن در جوار این مجموعه، اماکن عمومی مانند حمام، مدرسه، مسجد، امامزاده، سقاخانه، قهوه خانه، غذاخوری و غیره نیز وجود دارد که روی هم رفته بافت کامل واحدی را به وجود می آورد. این مجموعه ازنظر ارتباطات بخش های مختلف زندگی و فعالیت های اقتصادی - اجتماعی و سیاسی و مذهبی، در گذشته جوابگوی نیازمندی های مردم بوده است.

اگرچه هنوز بسیاری از این فضاها به ویژه سرا، حجره، تیمچه و میدان با ارزش های مکانی و کارکردهای ویژه اقتصادی آنها باقی مانده است. ولی باید پذیرفت که وضعیت گذشته این مکان ها در بازار منطبق با شرایط اقتصادی-اجتماعی آن زمان بوده است. بدیهی است کارکرد این مکان ها در حال حاضر دچار دگرگونی هایی شده است. لذا امروزه بازار با حفظ بخش هایی از گذشته، تغییرات زیادی کرده است. بخش عمده ای از مبادلات تجاری به فروشگاه های خارج از بازار انتقال پیدا کرده و درخیابان های اصلی شهر، بازارچه ها، پاساژها و فروشگاه های زنجیره ای متعدد جوابگوی بسیاری از نیازهای مردم است.

سیمین ریاحی

گروه فرهنگ و معارف برون مرزی
110/110

محتوای بیشتر در این بخش: « تهران در انقلاب اسلامی

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید