شنبه, 17 مرداد 1394 12:54

تهران؛ دار الخلافه ناصری

تهران؛ دار الخلافه ناصری

 آغا محمد خان قاجار در سال 1200ه .ق (نوروز 1164 ه.ش و 1785 میلادی) تهران را پایتخت خود قرار داد و در سال 1209ه.ق(1174 هجری شمسی/ 1795میلادی) در این شهر رسماً تاجگذاری کرد و از این پس تهران به دارالخلافه موسوم گردید.

وی تهران را به دلایلی چند نظیر حمایت ایلی و موقعیت استراتژیک و شرایط مناسب اقتصادی به عنوان پایتخت ایران برگزید. شاه قاجار با برقراری نظام حکومتی و اداری کمابیش مشابه صفویان ،جان تازه ای بر شهر اسیب دیده دمید. آبادی و توسعه تهران وبالا رفتن سطح مهاجرتها و عمارت سازی های جدید ایرانی و خارجی و بنای ساختمان های بزرگ دیوانی و مذهبی زمینه ساز دگرگونی و تحول در ساخت و بافت حصارهای عصر صفوی در تهران شد . پس از هشتاد و پنج سال که از فتح تهران توسط «لشکر قاجار» گذشته بود برج و بارو و دروازه های قلعه شاه طهماسبی شروع به فرو ریختن کرد. تهران سنتی و ریشه دار در فرآیند پایتختی خود، ناگزیر از دگرگونی شد و تغییر شکل داد و «دارالخلافه ناصری» بنیان گذاشته شد.


دوره ناصرالدین شاه که به عصر ناصری شهرت یافته است ،دوران تحول اجتماعی سیاسی و فرهنگی ایران محسوب می شود. در این دوره تحت تاثیر تمدن صنعتی اروپا و سیاست های استعماری غرب، ایران وارد مرحله نوینی شد که نتایج آن پس از مرگ ناصرالدین شاه بلافاصله به صورت نهضت مشروطیت و تحولات دیگر به منصه ظهور رسید. پنجاه سال سلطنت ناصرالدین شاه قاجار (1264 – 1313 ه.ق/ 1849 – 1898 میلادی) دوران آبادانی و توسعه گسترده پایتخت ایران به شمار می‌رود متاسفانه آثار ارزنده آن دوران تخریب ‌شده است. در آغاز پادشاهی ناصرالدین شاه به جهت افزایش چشمگیر جمعیت، دیگر فضایی برای ساخت و ساز درون حصار قدیمی باقی نمانده بود. در این دوره ، اراضی جدیدی وارد محدوده تهران شد و حصار وخندق های جدیدی در اطراف شهر ساخته شد و به دارالخلافه ناصری معروف گشت .

در این دوره به همت امیر کبیر تاسیساتی چون مدرسه دارالفنون، بازار امیر، بازار کفاشها و سرای امیر پدید آمد. در سال 1826 میلادی برای اولین بار توسط برزین ( Berezin ) خاور شناس روسی، برای تهران نقشه تهیه گردید و در سن پیترزبورک به چاپ رسید. در سال ۱۲۷۵ه.ق(1237 ه.ش) گروهی به سرپرستی اعتضادالسلطنه با همکاری موسیو کرشیش، فرمانده و آموزگار توپخانه و دستیاری چندین نفر از شاگردان دارالفنون نقشه‌ای دیگر از تهران تهیه کردند. این نخستین نقشه دارالخلافه تهران به مقیاس ۱:۱۰۰۰ بوده‌است و از آنجایی که امکانات و وسایل فنی در اختیار هیئت تهیه نقشه نبوده از اینرو فاصله‌ها با گام و زاویه‌ها با تقریب اندازه‌گیری می‌شده‌است، بر این پایه نقشه مزبور از جهت نشان دادن شکل و موقعیت شهر و محله‌های درون آن و دروازه‌ها در نوع خود نقشه موفقی بوده و چهره تهران قدیم را کاملاً در برابر دیدگان مجسم می‌سازد.

در سال 1284 ه. ق(1867میلادی ) نقشه جدید تری از تهران با همکاری مهندسین فرانسوی تهیه شد. و اراضی جدیدی را داخل محدوده شهر نمودند و شهر را بوسیله خندقها و بارو های جدید به شکل هشت ضلعی محدود ساختند و ارتباط شهر با خارج را بوسیله دوازده دروازه به نام های دروازه های شمیران، دولت، یوسف آباد، دوشان تپه، دولاب، خراسان، باغشاه، قزوین، گمرک، حضرت عبدالعظیم، غار، خانی آباد تامین نمودند.


پس از ترور ناصرالدین شاه ، مظفرالدین شاه در تابستان سال 1313 ه ق (1895میلادی ) به سلطنت رسید. درسال 1323 ه ق (1284 ه.ش و 1905 میلادی ) تهران، عرصه انقلاب مشروطه شد. علل و انگیزه های پیدایش مشروطه و رخدادهای آن از حیطه این برنامه خارج است . ولی گفتنی است که در شکل گیری انقلاب مشروطه بازارو مساجد شهر تهران نقش اصلی را ایفا کردند.

مردم تهران به رهبری علما و روحانیون پس از گردهمائیها و تجمع در مساجد ،سرانجام در 14 جمادی الثانی 1324 ه ق ( 1906 میلادی) موفق به دریافت فرمان مشروطیت از طرف مظفرالدین شاه شدند. مظفرالدین شاه چند ماه پس ازامضاء فرمان مشروطه درگذشت و در روز 28 دی ماه همان سال محمدعلیشاه درکاخ گلستان تاجگذاری کرد . محمد علیشاه حاضر به قبول مشروطه و مجلس نبود و به بهانه های مختلف تلاش کرد تا بنیان مشروطه را براندازد.سرانجام در سال 1326ه ق ( 1908میلادی ) بااقدامات نظامی و به کمک نیروهای قزاق ، مجلس شورای ملی را به توپ بست و عده ای از نمایندگان مجلس را کشت و گروهی را نیز به زندان افکند ومجددا حکومت استبدادی را برقرار ساخت.

پس از مشروطه ، شهر تهران نه تنها رو به آبادانی نرفت ، بلکه به سبب ناپایداری سیاسی و اقتصادی و اجتماعی حاکم بر ایران رو به ویرانی نهاد. در عهد محمدعلی شاه قاجار بناهای ارزنده و قدیمی نیز یکی پس از دیگری فرسوده شدند. جنگ های قزاقها و قوای استبدادی با آزادیخواهان به پاره ای از بنا های معروف تهران نظیر عمارت بهارستان و مسجد سپهسالار آسیب فراوان وارد کرد.


سالهای آخر سلسله قاجار ، ایران صحنه جنگ جهانی اول و جنبشهای محلی وقحطی و ناامنی گردید. این شرایط مانع رشد شهرنشینی و توسعه شهرسازی بود. دراین دوره دولتها ناتوان و گرفتار مسائل سیاسی بودند و بدین ترتیب تهران تغییرات چندانی نیافت.از سال 1299ش(1921میلادی)با کودتای رضاخان میرپنج ( سردارسپه) وضعیت متفاوتی در ایران و در پایتخت آن تهران به وجود آمد. از عمده ترین مشخصات این دوره ، هدایت کشور به سوی نظام سرمایه داری و تجددگرایی همراه با دیکتاتوری و سرکوب را می توان نام برد. لذا روند غربگرایی که از اواخر دوره ناصرالدین شاه و زمان مشروطه آغازشده بود ، در این دوره به تدریج تحقق یافت و الگو برداری محض از کشورهای غربی راه رشد و توسعه شناخته شد.

دستگاههای دولتی گسترش یافت و کارخانه های مختلف در اطراف تهران احدات شدند.

همپای گسترش شهر تهران که با تخریب دروازه ها و پرکردن خندق ها و برداشتن سایر آثار و برج و باروهای قدیم همراه بود ، تهران به تدریج هویت تاریخی خود را از دست داد و در مسیر دیگری پیش رفت. ساختار بسیاری از مناطق شهرتهران تغییر کرد. در این دوره خرابی خانه ها و مغازه های مردم و ویرانی بعضی از آثار قدیمی شهر، امری عادی بود.


تهران تا پیش از بنیان‌گذاری سلسلهٔ قاجار و برگزیده‌شدن به عنوان پایتخت ایران، شهری کوچک با ۱۵٬۰۰۰ تن جمعیت بود. اما از آن زمان به بعد، جمعیت آن رو به رشد نهاد و در اواسط دورهٔ قاجار به بزرگ‌ترین شهر ایران تبدیل شد. بر اساس نخستین سرشماری رسمی که در سال ۱۳۳۵ش(1957م) انجام گرفت، این شهر با ۱٬۵۶۰٬۹۳۴ تن جمعیت، پرجمعیت‌ترین شهر ایران بوده‌است .

درآمد فراوان ناشی از فروش نفت که در انحصار وابستگان به رژیم پهلوی بود ، موجب سرمایه گذاری در عرصه های خاص در تهران شد. بدین ترتیب به بهای محروم ماندن سایر شهرها و روستاهای کشور ، تهران بصورت نامتعادل رشد نمود. وجود امکانات و فرصتهای شغلی در این شهر ، بر جاذبه های آن بیش از پیش افزود. لذا ما شاهد مهاجرت بی رویه از سایر شهرهای ایران طی سالهای 1320(1942م) تا 1355 (1977م)به سوی تهران بودیم. ازاین زمان است که سرعت گسترش شهر تهران، ابعادی غول آسا به خود گرفت و شهرکهای کوچک و بزرگ اقماری و محله های جدید در شرق و غرب و جنوب تهران متولد و به تدریج به تهران متصل شدند. جمعیت تهران براساس سرشماری سال 1355 ه ش(1977م)به بیش از چهار ونیم میلیون نفر رسید وبه تدریج تهران به یک کلان شهر بین المللی تبدیل گردید.

طی سالهای 1355ه ش(1977م) تا 1357 ه ش(1979م) مهاجرت بی رویه به تهران با تمامی آثارزیانبار فرهنگی و اجتماعی خود بر مشکلات این شهر افزود و در شرایطی که خاندان پهلوی از ثروت فراوان ناشی از غارت اموال مردم، در تدارک کاخها وقصرهای باشکوه در دامنه کوههای البرز بودند ، در بهمن ماه سال 1357 ه ش (1979م)شهرتهران شاهد خروش مردم و سقوط خاندان پهلوی بود .

سیمیان ریاحی

گروه فرهنگ و معارف برون مرزی

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید