چهارشنبه, 31 تیر 1394 12:03

جغرافیای تهران

جغرافیای تهران

استان تهران به مرکزیت شهر تهران (پایتخت ایران)، با وسعتی حدود ۱۲٬۹۸۱ کیلومتر مربّع و جمعیت بیش از دوازده میلیون نفر در شمال مرکزی ایران در دامنه های جنوبی رشته کوه البرز و درغرب دشت کویر واقع شده است. این استان از شمال به استان مازندران، از جنوب به استان قم، از جنوب غربی به استان مرکزی، از غرب به استان البرز و از شرق به استان سمنان محدود است. ناهمواری‌های استان تهران به سه دسته؛ رشته کوه‌های البرز در شمال تهران ،بخش‌های مرکزی و کوهپایه‌های جنوبی البرز و دشت‌های استان تهران تقسیم می‌شوند.


از نظر جغرافیای طبیعی و اقلیم، استان تهران با رشته کوههای البرز از استان های شمالی ایران جدا شده است. بخش مرتفع البرز در مرز شمال استان به 1500 متر می رسد که در سمت شمال غربی کشیده شده است. ارتفاع رشته کوههای البرز به سوی شرق افزایش می یابد و در ارتفاع 5678 متری (قله دماوند) به بالاترین حد خود می رسد.

درشمال شرقی استان، کوههای سوادکوه و فیروز کوه قرار دارد و به ارتفاعات شهمیرزاد درشرق می پیوندد. دیواره جنوبی کوههای البرز مرکزی را در استان تهران، کوههای لواسانات و قره داغ و کوههای شمیرانات که بلندترین منطقه آن قله 3933 متری توچال می باشد، دربرگرفته است. زمین‌های بخش‌های مرکزی و کوهپایه‌های جنوبی البرز به علت داشتن شیب ملایم و خاک‌های آبرفتی برای کشاورزی مناسب است. دشت‌های استان تهران نیز با شیب ملایم از شمال غربی به جنوب شرقی کشیده شده‌اند. این دشت‌ها به دلیل هموار بودن شرایط خوبی را برای فعالیت‌های انسانی مانند زراعت و ساختن کارخانجات، فراهم آورده و شهرهایی پرشمار را درحوزه های خود پدید آورده است. شهرهای تهران، شهریار، اسلامشهر، ری، پاکدشت، دماوند، شمیران، ورامین و فیروزکوه از مهمترین شهرهای استان بشمار می روند.

در نواحی مختلف استان تهران به علت موقعیت ویژه جغرافیایی آب وهوای متفاوتی شکل گرفته است. وجود سه عامل جغرافیایی نظیرکویر یا دشت کویر در جنوب استان، رشته کوههای البرز در شمال استان و بادهای مرطوب و باران زای غربی در شکل گیری آب وهوای استان تهران نقش اساسی و تعیین کننده دارند. همچنین عامل ارتفاع نیز در شکل گیری آب وهوای استان تهران نقش موثری دارد. به همین جهت با کاهش ارتفاع از شمال به جنوب، دما افزایش می یابد و میزان بارندگی کمتر می شود. لذا ضمن اینکه در تمام زمستان، مناطقی از شمال استان تهران به دلیل پوشش برف سنگین در دامنه ها، دره ها وشیب های البرز جنوبی، موقعیتی مساعد برای ورزشهای زمستانی ازجمله اسکی روی برف را فراهم می آورد. در برخی از شهرستانهای استان، سرما چندان شدید نیست و به راحتی می توان به گردش در طبیعت و حتی ورزش های غیر زمستانی پرداخت.


موقعیت آب و هوایی استان تهران، چه درمناطق کوهستانی و چه در دشت ها، موجب پوشش گیاهی از نوع نیمه صحرایی شده است. بارندگی کم و خشکی هوا باعث رشد خار و بوته استپ های صحرایی و نیمه صحرایی به ویژه دربلندی هاست. در مناطق شمالی استان، بارش بیش از ٣٠٠ میلی متر در سال، دمای کافی، خاک مساعد و ویژگی های خاص توپوگرافی، پوشش گیاهی مناسبی را به صورت مراتع بهاری و تابستانی در کوه و دشت برای دامپروران محلی و عشایری به وجود می آورد. گونه های گیاهی عمده در این مناطق عبارت اند از بنه، گز، خاکشیر، شیرین بیان ،گون، آویشن، خزه و کنگر.

دشت های استان تهران از غرب استان آغاز می شوند و تا دشت ورامین ادامه می یابند. بخشی از این دشت آبرفتی، درجنوب استان تهران واقع شده است که با ارتفاع 790 متر از سطح دریا پست ترین قسمت استان است. این دشت ها از شمال به دامنه های جنوبی البرز و از جنوب به شوره زارها و حاشیه کویر مرکزی و یا رودخانه های شور می انجامند و پوشش گیاهی این ناحیه از گونه های گیاهی خاردار است.

دراستان تهران همچنین انواع جنگل های طبیعی و مصنوعی وجود دارد. در نقاط مختلف استان جنگل های طبیعی پراکنده اند. در دامنه های جنوبی البرز، ارتفاعات تهران گونه های گیاهی مانند بادام کوهی، پسته، انجیر و زرشک به چشم می خورد.

طی سال‌های اخیر، فضاها و پار کهای جنگلی جدید در استان تهران به وجود آمده است که به جنگل های دست کاشت معروفند. پارک چیتگر در غرب استان و پارک جنگلی لویزان در شمال شرق استان تهران بزرگترین آنها بشمار می روند. در سطح استان چندین پارک جنگلی دیگراز جمله سوهانک، وردآورد، سرخه حصار و توسکا وجود دارد. درختان این پارک ها عمدتاً کاج، اقاقیا و زبان گنجشک هستند.

رودخانه ها و چشمه های متعددی نیز دراستان تهران وجود دارد. البته بیشتر رودخانه های استان تهران از کوه های البرز سرچشمه می گیرند و آب آنها حاصل باران و برفی است که دراین مناطق انباشته می شود.

کناره ها و سواحل این رودخانه ها نیز جایی مطلوب برای گذران اوقات فراغت مردم است و تقریبا درهمه سال به نسبت موقعیت اقلیمی و جغرافیایی ازآنها استفاده می شود. ازمهم ترین رودخانه های استان می توان رودخانه کرج/ - جاجرود - رود لار- حبله رود - رود شور یا ابهررود و طالقان رود را نام برد.

استان تهران یکی از قطب های اصلی اقتصاد ایران است.

تجمع کانون های عمده اقتصادی دراین استان و موقعیت سیاسی، اداری و مرکزی آن باعث شده است بخش عمده امکانات صنعتی و خدماتی در محدوده آن متمرکز شود. بخش کشاورزی نیز از جایگاهی چشمگیر در بافت اقتصادی آن برخوردار است. ولی درمقایسه بادیگر بخش ها، سهم اندکی را به خود اختصاص داده است.

از نظر موقعیت طبیعی و کشاورزی منطقه تهران را می توان به دو ناحیه کوهستانی معتدل و ناحیه دشت ها و کوهپایه های جنوب البرز تقسیم کرد. مردم نواحی کوهستانی معتدل که در بخش شمالی استان ساکن هستند؛ مانند بخش‌های فیروزکوه، دماوند، لواسانات، رودبار قصران، طالقان و ..، به علت ناهمواری‌های شدید سطح زمین، وضعیت نامساعد جوی و اقلیم سرد بیش‌تر به فعالیت‌های باغ‌داری و دام‌داری می‌پردازند و باغ‌های سیب، گوجه‌سبز، گیلاس، زردآلو و هلو از مهم‌ترین فرآورده‌های این نواحی به شمار می‌رود. ساکنین ناحیه دشت‌ها و کوه‌پایه‌های جنوبی البرز که مشتمل بر ورامین، ری، شهریار، رباط کریم و...است ، به دلیل شرایط مساعد طبیعی بیشتر در بخش کشاورزی فعالیت دارند. محصولات عمده این نواحی را گندم، جو، یونجه، ذرت، گوجه‌فرنگی، خیار، سبزی‌ها، سیب‌زمینی،‌ گیاهان علوفه‌ای،‌ انگور، چغندرقند و پنبه تشکیل می‌دهد.


استان تهران یکی از کانون های عمده صنایع ایران است و نزدیک به 40 درصد کل صنایع کشور دراین استان قراردارد. اهم صنایع استان شامل صنایع غذایی، صنایع نساجی و چرم، صنایع کانی و غیر فلزی، صنایع فلزی، صنایع سلولزی، صنایع شیمیایی ودارویی و صنایع برق والکترونیک و معادن فلزی و غیر فلزی است. از دیگر ارکان اصلی اقتصاد استان تهران «صنایع ماشینی وابسته» است که بیشتر آن‌ها به مونتاژ و تولید کالاهای مصرفی اشتغال دارند. توسعه این صنایع بیشتر در امتداد راه‌های ورودی به تهران به ویژه در مسیر تهران – کرج، تهران – دماوند، تهران – ساوه و تهران – قم متمرکز شده اند.

بخش صنایع دستی نیز در شهرستان های مختلف استان از تنوع چشمگیری برخوردار است. قلم زنی روی مس و برنج، خراطی و سبد بافی، خاتم کاری، شیشه گری، تراش و نقاشی روی شیشه، زیلوبافی، نقاشی روی چرم، قالی بافی و چاپ باتیک، سفال گری، حصیر بافی، ورنی بافی و دست بافی، جاجیم و گلیم نمونه هایی از صنایع دستی استان تهران به شمار می رود.


در ارتباط با اقوام ساکن در تهران ،در کتاب های تاریخی، چون کتاب «تاریخ مردوخ» آمده است که حدود ۳ هزار سال پیش از میلاد، قبایلی از ماد که از هفت قبیله «آریایی» تشکیل می شد، از سیبری به ایران آمدند و پس از گذشتن از مرو و شاهرود در ری و ورامین ساکن شدند که آنها را «پارتاسنی» می نامیدند. بنابراین ساکنین اولیه این منطقه را «آریایی ها» تشکیل می دادند. اما از آنجا که امروزه استان تهران، بزرگترین استان مهاجرپذیر ایران محسوب می شود، اقوام مختلفی از سراسر سرزمین ایران در آن ساکن شده اند. با این که زبان اصلی مردم استان، فارسی است ولی زبان و گویش‌های دیگری مانند ترکی آذری، کردی، گیلکی، لری، مازندرانی و غیره به دلیل مهاجرت ها رایج است.


در اولین بخش مجموعه آشنایی با تهران، اشاره کردیم که تجمع کانونهای عمده اقتصادی در استان تهران و موقعیت سیاسی - اداری و مرکزی آن عامل تمرکز بخش عمده امکانات صنعتی و خدماتی در استان تهران شده است. اما تهران امروزی که در ردیف بزرگترین و پرجمعیت ترین شهرهای جهان قراردارد، فراز ونشیب های تاریخی فراوان داشته است.....

ادامه دارد

سیمین ریاحی

گروه فرهنگ و معارف برون مرزی

110/110

 

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید