جمعه, 07 فروردين 1394 11:09

بوشهر؛ پایتخت انرژی ایران

بوشهر؛ پایتخت انرژی ایران

 در این نوشتار سفری به استان بوشهر واقع در حاشیه خلیج فارس درجنوب ایران داریم . استانی که باجاذبه های تاریخی و طبیعی و هوای معتدل در پاییز و زمستان ، گردشگران بسیاری را به سوی خود جلب می کند و به‌ علت قرار گرفتن در ساحل خلیج فارس، صادرات و واردات دریایی، صنعت صیادی، وجود ذخایر نفت و گاز ، کشاورزی و نخلداری و وجود نیروگاه هسته‌ای از اهمیّت راهبردی و اقتصادی برخوردار است. به گونه‌ای که پایتخت انرژی ایران لقب گرفته‌است.

جغرافیای استان

http://bayanbox.ir/id/5188900027596514287?view

 

استان بوشهر با مساحتی بیش از 23 هزار کیلومتر مربع درجنوب غربی ایران از شمال تا مرکز خلیج فارس کشیده شده است. ۶۰۰ کیلومتر ساحل استان بوشهر در خلیج فارس ، اهمیت سوق الجیشی واقتصادی قابل توجهی برای این استان بوجود آورده است .

مهم‌ترین بنادر استان شامل بندر بوشهر، بندر گناوه، بندر دیلم، بندر ریگ، بندر دیر، بندر کنگان، بندر عسلویه و بندر عامری می‌باشد که بندر بوشهر مرکز این استان نیز می‌باشد.

استان بوشهر پیش از ورود آریاییها به ایران ، محل سکونت اقوام و گروههای نژادی گوناگونی بوده است ، علاوه بر نژاد بومی و مدیترانه ای ، اقوام و نژادهای دیگری همچون سامی ها ، ایلامی ها ، سومری ها و نوردیک ها در این خطه زندگی می کردند . گفتنی است مبارزه مردم بوشهر علیه نیروهای خارجی در یکصد سال اخیر از شاخص‌های مهم تاریخی این استان است.


استان بوشهر ازنظر پستی و بلندی به دو قسمت جلگه ای و کوهستانی تقسیم می شود. قسمت جلگه ای استان در امتداد خلیج فارس قرار دارد و از رسوبات رودهای دالکی ،شاپور ،اهرم و مند تشکیل شده است. از جمله این نواحی می توان به دشت بوشهر و برازجان اشاره کرد که سطح وسیعی ازشمال استان را در بر گرفته است. اکثر شهرها و مراکز جمعیتی استان بوشهر در این جلگه استقرار یافته اند .قسمت کوهستانی استان از دو رشته کوه عمده تشکیل می شود که در سراسر طول استان به موازات هم امتداد یافته اند. این رشته کوهها مشتمل بر ارتفاعات «گچ ترش » و ارتفاعات « نوکند » است که به ترتیب در محدوده شمالی و شرق استان قراردارند.

باتوجه به استقرار استان بوشهر درمنطقه گرمسیری ، مهم ترین پدیده و فرایند مشهود اقلیمی آن گرمای هواست. به طورکلی آب و هوای بوشهر درنوار ساحلی گرم و مرطوب و در قسمت های داخلی گرم و خشک صحرایی است. در واقع دراستان بوشهر دوفصل محسوس زمستان نسبتاً خنک و تابستان گرم و خشک و طولانی وجود دارد. فصل های پائیز و بهار دراین استان بسیار زودگذراست. میزان بارندگی نیز در استان بوشهر کم و متغیر است . بادهای محلی استان بوشهر درحقیقت قسمتی از طوفان های خلیج فارس است که دراثر اختلاف فشار بین صحرای عربستان و ارتفاعات جنوبی ایران درفصول مختلف پدید می آیند. این بادها تقریبا درتمام سواحل خلیج فارس می وزند و در نقاط مختلف خلیج فارس اسامی متفاوتی دارند. این اسامی بنا به مقتضیات زمانی (فصل وقوع آنها) و تصورات ذهنی دریانوردان و همچنین خطرات ناشی ازآنها انتخاب شده است.


اقتصاد بوشهر

 

 

اقتصاد استان بوشهر به بخش های کشاورزی ،دامداری ،شیلات و صنعت متکی است. کشاورزی استان از نظر نوع محصولات و روش های تولیدی به دو قسمت محصولات زراعی و محصولات درختی تقسیم می شود. مهم‌ترین محصولات زراعى آنرا گندم و جو آبى و دیم، تنباکو، پیاز، کنجد، سبزى، صیفى و نباتات علوفه‌اى تشکیل مى دهد. از نظر کشاورزی درختی این استان در تولید خرما یکی از استانهای مهم ایران است . همچنین باغ‌هاى محدود و کوچک مرکبات نیز به طور پراکنده در استان وجود دارد. شهرستان دشتستان و تنگستان از لحاظ تولید سالانه خرما و مرکبات مقام اول و دوم را در استان کسب کرده‌اند.



صید ماهی

 

 

یکی از مهم ترین فعالیت های اقتصادی استان بوشهر صید ماهی است بطوریکه درتمام بنادر و سواحل استان بوشهر عده زیادی به صید ماهی و میگو اشتغال دارند.

پرورش شتر


استان بوشهر بدلیل اقلیمی یکی از مراکز مهم پرورش شتر در ایران می باشد و وجود حدود ۳۰۰۰ شتر در آن ثبت شده است که در اغلب نواحی آن وجود داشته و به صورت سنتی نگهداری می شوند. همه شترهای استان بوشهر از نوع یک کوهانه هستند و چهار نژاد دشتی (ذبه)، ترکی، عربی و نژادهای آمیخته در استان وجود دارد. نژاد دشتی از مهمترین نژادهای شتر استان و از بهترین نژادهای پشمی ایران است که از پشم آن عباهایی بافته می‌شود که در داخل ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس از مقبولیت بالایی برخوردار است. صنعت عبابافی در استان بوشهر یکی از صنایع وابسته به شتر است و تعداد محدودی کارگاه در روستای کردوان شهرستان دشتی به امر تولید پارچه عبا مشغولند.

صنایع استان بوشهر به دوبخش صنایع دستی و صنایع ماشینی تقسیم می شود. صنایع دستی از گذشته های دور نقش مهمی در زندگی و معیشت روستائیان این استان داشته است .صنایع دستی استان بوشهر درحال حاضر جنبه تجارتی و ارزش صادراتی ندارد و بیشتر تامین کننده نیازهای بومی منطقه است. مهم ترین صنایع دستی منطقه ،ساخت کشتی و قایقهای کوچک ، توربافی (تور ماهیگیری ) ، قالیبافی ، گَبه بافی ،گلیم بافی ،نمد مالی ، عبا بافی و سفال سازی است. صنایع جدید استان نیز شامل صنایع دریایی و نیروگاه اتمی ، صنایع غذایی و دارویی و ماشین سازی است.

میدان های گازی

 

 

امروه با توجّه به موقعیت استراتژیک استان بوشهر و وجود منابع و صنایع مختلفی نظیر نفت و گاز، به‌ویژه میدانهای گازی پارس جنوبی در عسلویه و کنگان و پارس شمالی در دَیِّر، بُردِخون و شهرستان دشتی به عنوان بزرگ‌ترین منبع مستقل گازی در جهان به شمار می رود. به علاوه وجود پالایشگاه عظیم گاز در جم و نیز دارا بودن یکی از مهم‌ترین ترمینال‌های صادرات نفت خام جهان در جزیره خارک و همچنین اجرای طرح‌های کلان صنعتی از قبیل نیروگاه اتمی بوشهر، این استان را به یکی از مناطق مهم صنعتی و اقتصادی جهان تبدیل کرده است .

مناطق حفاظت شده و شکارگاههای بوشهر



محدودیت های پوشش گیاهی و خشکی و گرمی عمومی هوا سبب شده است تنها جانورانی بتوانند دراین ناحیه زندگی کنند که با محیط طبیعی آن سازگار شده باشند. دربیابان ها و کوهپایه ها و ارتفاعات داخلی و اطراف چشمه ها ،تنگه ها و فضاهای سبز استان بوشهر حیوانات وحشی گوناگونی زندگی می کنند . ازمهم ترین جانوران این نواحی می توان به کل ،بز ، میش و قوچ وحشی اشاره کرد . علاوه بر حیوانات مذکور ، در آب های خلیج فارس وجزایر محدوده ی این استان جانوران دریایی فراوانی وجود دارند که برخی ازآنها بومی و برخی دیگر مهاجرند و فقط گهگاه از منطقه عبور می کنند . ازجمله مهمترین موجودات دریایی می توان میگو ، انواع کوسه ، دلفین ،لاک پشت ،خرچنگ ،انواع عروس دریایی ، ماهی مرکب و سفره ماهی را نام برد . پرندگان بسیاری نیز دراستان بوشهر بخصوص در سواحل آن دیده می شوند که مهم ترین آنها کبک ، تیهو، بلدرچین ، سار ، پرستو ،بلبل، حواصیل ،دُرنا و هدهد است. برخی از پرندگان نیز تنها در فصل زمستان برای صید ماهی از هند وآفریقا به سوی خلیج فارس مهاجرت می کنند و مدتی در سواحل و جزایر اطراف استان بوشهر اقامت کرده و سپس به وطن اصلی خود بازمی گردند .

دراستان بوشهر چهارمنطقه حفاظت شده به اسامی منطقه حفاظت شده مند،منطقه حفاظت شده تالاب حله ، منطقه حفاظت شده نای بند و شکارگاه کوه سیاه وجود دارد . هرکدام از این مناطق با جاذبه های بسیارزیبای طبیعی ،علاقمندان بسیاری را به سوی خود جلب می کند. منطقه حفاظت شده مند در اطراف رودخانه مند قرار دارد و از نظر حفاظت و تکثیر برخی از حیوانات دارای اهمیت قابل توجهی است. منطقه حفاظت شده نای بند از نظر تنوع جانوران وحشی منحصر به فرد است و میش و قوچ ، کَل ،بز وحشی ، آهو ،پلنگ و جبیر را در خود پناه داده است . (جبیر را آهوی هندی و آهوی کویری نیز می نامند) منطقه حفاظت شده و شکارگاه کوه سیاه در فاصله 83 کیلومتری جنوب شرقی برازجان باارتفاع 1691 متر از سطح دریا قرار دارد و محل قشلاق عشایر است. در این منطقه هزاران راس کَل ، بز، قوچ و میش وحشی زندگی می کنند و بااجازه سازمان محیط زیست و اخذ پروانه ، امکان شکار در فصول معینی وجود دارد.

منطقه حفاظت شده تالاب حله نیز ازاهمیت خاصی برخوردار است. تالاب حله با 20 هزار هکتار وسعت در شمال شرقی بوشهر واقع شده و به علت ویژگی های کم نظیرش زیستگاه گونه های مختلف پرندگان و آبزیان نادر جهان ،مانند اردک مرمری و سر سفید و درنای خاکستری است. تالاب حله که به عنوان یکی از تالابهای بین المللی ثبت شده از تلاقی دو رودخانه آب شور و شیرین شاپور و دالکی به وجود آمده است. تالاب بین المللی حله باداشتن گونه های گیاهی متعدد نظیر نخل مرداب و نی و بسیاری گیاهان دیگر نقش مهمی درتعدیل حرارت منطقه و تثبیت شن های روان در منطقه گرم جنوب ایران دارد . از این رو این تالاب زیستگاه مناسبی برای تکثیر صدها گونه گیاهی و آبزی و همچنین پذیرای هزاران پرنده ای است که پس از پیمودن هزاران کیلومتر از دشت های سیبری و حوزه دریای خزر ،خود را به این تالاب می رسانند . گفتنی است در منطقه حفاظت شده تالاب حله علاوه بر پرندگان نادر و کمیاب گونه های وحشی دیگر ازجمله شغال ،روباه و گرگ نیز زندگی می کنند .

شهر باستانی ریشهر

 


اسناد و مدارک موجود نشان می دهد که منطقه بوشهر به علت موقعیت استراتژیکی مناسب برای احدات پایگاه دریایی و بندرگاه، ازهزاره سوم ق. م. منطقه ای آباد بوده و یکی ازمراکز مهم امپراتوری عیلام را تشکیل می داده است. در زمان هخامنشیان که سرزمین ایران به بیست ساتراپی (استان) تقسیم شده بود، بوشهر جزو یکی ازایالتهای واقع دردامنه غربی زاگرس و پارس بود. درزمان اردشیر بابکان، شهر «رام اردشیر» در8 کیلومتری بوشهر کنونی ساخته شد که اکنون خرابه های آن به نام «ریشهر» معروف است. ریشهردر روزگار ساسانیان بندری آباد و با ارزش بوده و آن جا را ریو شهر می گفته اند. ریشهر تا چند سده بعد از اسلام همچنان پررونق بود به طوری که مطابق اسناد و مدارک، ریشهر درقرون 16 و 17 میلادی نیز یکی از مراکز تجاری بزرگ به حساب می آمده است. گفتنی است منطقه و شهر باستانی ریشهر درسال 1310 هجری شمسی درفهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

 


تاریخ بوشهر

 

خلیج فارس به دلیل موقعیت سوق الجیشی و به لحاظ اهمیت اقتصادی و بازرگانی، درطول تاریخ همواره ازسوی کشورها و دولت ها برای تبادل علم و ثروت و گسترش قدرت مورد توجه بوده است. اولین یورش دولت های اروپایی به سواحل خلیج فارس، توسط پرتغالی ها و با بهانه محافظت وحراست ازمنافع پرتغال دربرابر تجار مصری و ونیزی درسال 1506 میلادی صورت گرفت. شاه عباس صفوی درسال 1031 هجری قمری دست پرتغالیها را ازخلیج فارس کوتاه کرد. اما در اواخر سلسله صفوی، جنوب ایران مجدداً مورد تاخت و تاز بیگانگان اروپایی و بعضی از کشورهای همسایه قرارگرفت. نادرشاه افشار به منظور تامین امنیت وارتباط جزایر و سواحل خلیج فارس درصدد تامین نیروی دریایی برآمد و درسال 1147هجری قمری مطابق با 1735 میلادی عبدالطیف خان دشتستانی را با لقب دریابیگی به حکومت کل سواحل و بنادر جنوب درمنطقه دشتستان منصوب کرد. لطیف خان، محل کنونی شهر بوشهر را که درآن زمان یک آبادی ساحلی بیش نبود، برای عملیات فرماندهی خود انتخاب کرد و ازاین زمان به بعد بوشهربه عنوان یکی از بنادر مهم خلیج فارس مطرح شد .



در زمان کریم خان زند، نفوذ انگلیسی ها در سواحل و جزایر خلیج فارس و به خصوص سرزمین بوشهر رو به گسترش نهاد و آنها موفق شدند امتیاز تاسیس تجارتخانه ای را دربوشهر به دست آورند . سلسله قاجاریه که پس از زندیه درایران روی کارآمد چندان نفوذی درخلیج فارس نداشت، به همین دلیل رفته رفته حضور انگلیسی ها درخلیج فارس بیشتر شد به طوری که از سال 1227 هجری قمری، برابر با 1812 میلادی جنرال کنسولگری انگلستان در بوشهر، بر خلیج فارس حکمروایی می کرد. نماینده انگلستان درمنطقه خود را توانمند و حاکم برجان ومال مردم این منطقه می دانست. در زمان ناصرالدین شاه (درسال 1273ه ق / 1857 میلادی )دولت انگلستان به بهانه درخطر افتادن منافع نامشروعش درهرات و افغانستان ازجانب دولت ایران، به جنوب ایران حمله کرده و جزیره خارک رامتصرف شد. سپس نیروهای انگلیسی بوشهر را اشغال کردند. جنگجویان دلیر تنگستانی، دشتستانی و بوشهری در برابر آنان تا پای جان ایستادگی کردند.

پیش ازجنگ جهانی اول، بار دیگر دولت انگلیس به منطقه بوشهر حمله کرد و در سال 1913 میلادی، جنگ سختی بین نیروهای انگلیسی ومردم دلیر منطقه در گرفت. درجریان این جنگ رئیسعلی دلواری (از مشروطه خواهان مشهور جنوب ایران) و مردم تنگستان و دشتستان نقــش برجسته ای ایفا کردند. مبارزات رئیسعلی دلواری و مردم منطقه بوشهر دربرابــر استعمارگران خارجی، برگ زرین دیگری در تاریخ مقاومت دلیرمردان ایران در مبارزه با استعمار است.

بندر بوشهر

 

 شهر بوشهر قدمت بسیار دارد. بعضی بنای آن را به عهد ساسانی نسبت می دهند. پیدایش سکه مربوط به زمان ساسانیان درمحل امامزاده بوشهر می تواند گواهی براین مدعا باشد. آثار بدست آمده از کاوش های علمی باستان شناسان در ویرانه های قلعه ریشهر که در نزدیکی بوشهر واقع است نیز تائید دیگری بر این مسئله است. بوشهر نیز همانند بسیاری از شهرهای ایران درطی دورانهای مختلف فراز و نشیب های بسیاری را پشت سرگذاشته است. اما در زمان کریم خان زند این شهر بندری از رونق واهمیت خاصی برخوردار بود بطوریکه رقیب قدرتمندی برای بندر بصره درعراق شد. این بندر درزمان اوج خود از مراکز عمده تجارت خلیج فارس به حساب می آمد و تجار بوشهر قسمت عمده بازرگانی خلیج فارس و اقیانوس هند را برعهده داشتند. بوشهر یکی از نخستین شهرهایی است که درآن چاپخانه سنگی دایر شد و پیش از بسیاری از شهرهای مهم ایران، صنایع جدیدی چون یخ سازی و برق درآن ایجاد شد. به علت موقعیت خاص سیاسی واقتصادی بندر بوشهر، نمایندگیهای شرکتهای خارجی و نیز کنسولگریهای کشورهای مختلف دراین شهر وجود داشتند.



بوشهر امروزه شهری توسعه یافته و یکی از شهرهای مهم ساحلی ایران با اقتصاد دریایی وصنایع تبدیلی است. این شهر بندری دارای اسکله های متعدد به منظور بارگیری کشتی های باربری است. بندربوشهر دارای آثار باستانی و بناهای تاریخی متعدد نیز می باشد. ازمهمترین آنها می توان از خانه های قدیمی، آب انبارقوام، ویرانه های ریشهر، مسجد شیخ سعدون و زیارتگاههای متعدد دیگر نام برد .

معماری خانه های بوشهر

 

 

به منظور آشنائی با برخی از خانه های مهم و قدیمی استان بوشهر به اختصار با معماری بومی در این منطقه از سرزمین پهناور ایران آشنا می شویم . به طور کلی معماری خانه ها در این استان با وضعیت اقلیمی منطقه بسیار تطابق دارد. شکل عمومی خانه ها ساده و دارای سبک معماری مشابه با سایر شهرهای ایران در سواحل خلیج فارس است .

در جلو اغلب خانه ها، راهروی با ستون های متعدد وجود دارد که از یک طرف به درب اتاق ها و از طرف دیگر به فضای باز حیاط مرتبط می شود. سقف اتاق ها بیشتر با بوریا و چوبهای جنگلی و تخته پوشانده می شود. بام خانه ها مسطح است که بر روی دیوارهای کوتاه مشبک قرار دارد. داخل حیاط ، حوض و آب انبار قرار دارد. اغلب خانه ها از سنگ های آهکی مرجانی با ملات گچ ساخته شده اند و درهای ورودی آنها بیشتر از جنس چوب جنگلی است که با حاشیه های زیبایی تزئین یافته اند. ازمهمترین خانه های قدیمی بوشهر که از نظر پیشینه تاریخی و ویژگی های معماری درخور توجه است و از دیدنی های استان بوشهر به شمارمی رود، می توان خانه قاضی ، خانه رئیس علی دلواری و عمارت مَلِک را نام برد.

عمارت ملک

 


عمارت ملک یک مجموعه ساختمانی است که در یکی از محله های جنوبی بوشهر واقع شده و تاریخ ساخت آن به حدود یک قرن قبل برمی گردد. سبک معماری بنا ازسبک ساختمان سازی دو قرن اخیر سواحل خلیج فارس که متأثر از معماری دوران زندیه واوایل دوران قاجار می باشد، تاثیرگرفته است. کاربری اولیه بنا مسکونی بوده ولی بعدها به دلیل استفاده های گوناگونی که ازآن شده، در دوران قاجار و در زمان اقامت انگلیسی ها در سال های جنگ جهانی اول و بعدازآن، تغییراتی در آن صورت گرفته است. عمارت از قسمتهای مختلف که با یکدیگر ارتباط دارند، تشکیل شده است و دارای یک قسمت استحفاظی، بارو و شاه نشین و چند ایوان و اتاق های مسکونی است. گفتنی است این عمارت در سال1377 هجری شمسی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

خانه رئیس علی دلواری

 

خانه رئیس علی دلواری نیز ازخانه های ارزشمند استان بوشهر است که در45 کیلومتری بوشهر در شهر دلوار قراردارد. این عمارت پس از تعمیر و نوسازی به یک مجموعه فرهنگی تبدیل شده وهم اکنون به عنوان موزه مردم شناسی استان بوشهر و دیگر فعالیتهای سنتی روستایی مورد استفاده قرار می گیرد. همانطور که در آغاز برنامه اشاره کردیم، رئیسعلی دلواری ازمشروطه خواهان و مبارزان مشهور جنوب ایران، بامبارزات خود علیه اشغالگری انگلیس، خاطره ای فراموش نشدنی در ذهن مردم ایران برجای گذاشته است.


آب انبارهای بوشهر

 

علاوه برساختمان های متعدد تاریخی در بوشهر، آب انبارهای متعدد این شهر نیز از جاذبه های دیدنی آن به شمار می روند. آب انبار قوام بوشهر یکی از معروفترین این آب انبارهاست. ساختمان آب انبار در کنار یکی از خیابانهای اصلی شهر قرارگرفته است. این آب انبار بیش از 150 سال عمر دارد و با مصالح محلی و در زمان قاجاریه ساخته شده است. اسکلت اصلی و تاق آن از سنگ های رسوبی خیلی مقاوم با سه دهانه ستون بندی به وسیله ۴ تاق پوشیده شده است. دومتر از آب انبار خارج از زمین و دو متر و شصت سانتیمتر آن در زیر زمین قرار دارد. داخل آب انبار با پوشش ساروج خیلی مقاوم ساخته شده است . در نمای خارجی به فاصله معینی پنجره هایی به ابعاد 120 در 90سانتی متر تعبیه ‏شده است که از داخل با شبکه ای از سنگ پوشیده شده است.

دشتستان

 


شهرستان دشتستان با مرکزیت شهر برازجان از شهرستانهای مهم استان بوشهراست. گفتنی است شهرستان دشتستان قطب کشاورزی استان بوده و عمده ترین محصولات استان در این شهرستان تولید می شود. زراعت و نخلداری، فعالیت عمده کشاورزان است و خرما، تنباکو و صیفی جات از محصولات مهم این شهرستان به شمار می رود که به سایر مناطق ایران صادر می شود. عزیزان شنونده مناسب است بدانید بناها و آثار منحصر به فردی در استان بوشهر وجود دارد که نشانگر اهمیت این منطقه از سرزمین پهناور ایران است. بخصوص در شهرستان دشتستان و در اطراف برازجان شاهد آثار و تپه های باستانی برجای مانده ازگذشتگان هستیم که سندی از فرهنگ و پیشینه مردم این منطقه است.

 

کاروانسرای مشیرالملک

 


یکی ازمعروف ترین آثار برجای مانده، دژ برازجان (کاروانسرای مشیرالملک) است که درمرکز شهر قرار دارد. معمار این ساختمان، حاج محمد رحیم شیرازی، سازنده پل مشیر و کاروانسرای دالکی است که به طرز ماهرانه‌ای اقدام به ساخت این بنا به سبک معماری زندیه کرده است. عمده مصالح تشکیل دهنده این کاروانسرا سنگ، گچ و ساروج است و در کف آن از تخته سنگ‌های بزرگ تراشیده شده، استفاده شده است. مساحت کل بنا 7000 متر مربع با زیر بنایی در حدود 4200 متر مربع می‌باشد. کاروانسرای مشیرالملک مجموعاً دارای 68 باب اتاق و حجره بوده که به دلیل تغییر کاربری آن در دوره‌های بعدی، تعداد اتاق‌ها کم یا زیاد شده‌اند. از این بنا تا سال 1300 هجری شمسی به عنوان کاروانسرا استفاده می‌شد که به دلیل واقع شدن شهر برازجان بر سر راه تجارتی شیراز به بوشهر، مکانی مناسب جهت استراحت کاروانیان بوده است. کاروانسرای مشیر در دوره های مختلف کاربری های گوناگون داشته است. بنای مذکور در سال 1377 به دلیل اهمیت و ارزش آن تخلیه شد و در جهت کاربری فرهنگی و هنری این اثر تاریخی، مرمت‌های لازم روی آن صورت گرفت. کاروانسرای مشیر الملک در سال 1362 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.

منطقه باستانی توز

 

 

در اطراف برازجان آثار ارزنده تاریخی مربوط به دوره های ماد، ساسانی و اشکانی نیز کشف شده است. منطقه باستانی توز یا توج، درحاشیه رودخانه شاپور دالکی از جمله این مناطق ارزشمند است. توز درگذشته شهری تجارتی بود که پارچه های کتانی و رودوزی آن معروف بود. آثار توز قدیم، به صورت ویرانه هایی همراه با سنگ و سفال و گچ در اطراف منطقه دیده می شود که حکایت از وسعت و قدمت ناحیه توز قدیمی دارد.

غار تاریخی چهل خانه نیز از دیگر آثار ارزشمند تاریخی برجای مانده در اطراف برازجان است. غار تاریخی چهل خانه در واقع از کنده کاری صخره های سنگی در دو طرف رودخانه شاپور ساخته شده است و شامل ایوان در جلو اتاق ها و راهروهایی به منظور ارتباط اتاق ها با یکدیگر است. شواهد حاکی است که این آثار مربوط به دوره های ماد وساسانی است. البته علاوه بر آنچه گفته شد در اطراف برازجان بقایای دو کاخ بزرگ توسط هیئت باستان شناسی ایرانی پیدا شده که مربوط به دوره هخامنشی می باشد. این کاخ ها از پایگاههای مهم ایران دوره هخامنشی، درساحل خلیج فارس بوده است.

 

تنگستان

 

 

درشرق دشتستان یکی دیگر ازشهرستانهای استان بوشهر به نام تنگستان واقع شده است. مرکز این شهرستان، شهر اهرم (AHRAM) است. بیشتر فعالیت مردم درشهرستان تنگستان مربوط به بخش خدمات است و کشاورزی و صیادی نیز از فعالیت عمده شاغلین محسوب می گردد. اهالی تنگستان همواره و بخصوص در دورانهای اخیر به شجاعت و میهن پرستی معروف بوده اند. درباب دلاوری ها و فداکاریهای اهالی غیور تنگستان در جنگ جهانی اول و مقابله آنان با حملات انگلیسی ها به جنوب ایران و شهر شیراز، داستانهای بسیاری درمیان مردم رایج است.


منطقه روستایی اهرم نیز از جمله فضاهای روستایی استان بوشهر است که از نظر جاذبه های تاریخی، مذهبی و طبیعی حائز اهمیت جهانگردی است. وجود باغ های مرکبات و چشمه های فراوان در اطراف شهر اهرم از جاذبه های طبیعی آن است. بقایای دو قلعه نظامی در منطقه از آن جهت که یادآور خاطره رادمرانی است که برای دفاع از وطن در برابر دشمن خارجی جان باخته اند، حائز اهمیت است و از جمله یادبودهای تاریخی این سرزمین محسوب می شود. آثارمتعدد تاریخی - مذهبی نیز در اطراف اهرم وجود دارد که مورد توجه و زیارت اهالی منطقه و شهرهای دیگر است.

کنگان


شهرستان کنگان نیز در منتهی الیه جنوب شرقی استان بوشهر، در نوارساحلی خلیج فارس قرار دارد و مرکز آن بندر کنگان است. این شهرستان بواسطه سواحل زیبای خلیج فارس از نقاط دیدنی استان بوشهر محسوب می شود. علاوه بر آن، وجود پالایشگاه عظیم گازطبیعی کنگان، این منطقه رابه عنوان یکی از قطبهای صنتعی مهم استان بوشهر در آورده است. بطوریکه علاوه بر تامین گاز دورافتاده ترین نقاط ایران، با صدور تولیدات خود به خارج از کشور دارای اهمیت و ارزش خاصی است. بدلیل وجود پالایشگاه گاز، بیشترین سهم اشتغال در این شهرستان در بخش صنعت است. البته شهر بندری کنگان به عنوان یک بندر صیادی نیز به شمار می رود.

بندر طاهری از توابع این شهرستان درقرن چهارم هجری از اهمیت بازرگانی زیادی برخوردار بود چراکه شهر بـزرگ باستانی سیراف نیز در جوار بندر کوچک طاهری قرار دارد. هر چند امروزه از سیراف، ویرانه هایی برجای مانده است ولی سیراف از بنادر مهم خلیج فـارس در عهـد ساسانیان بوده و در قرون اولیه اسلامی یکی از بنادر مهم و استراتژیـک بــه حساب می آمده است. در قرن سوم و چهارم هجری که بازرگانی در خلیج فارس به بالاترین درجه پیشرفت خود رسیده بود، سیراف یکی از مهمترین مراکز تجارت منطقــه بود و تمام کالاهایی که از طریق دریا به ایران وارد می شد ،در آن بندر توزیع می گردید. در هر حال مجموعه قراین تاریخی موجود نشانگر آن است که شهرستان کنگان از اهمیت سوق الجیشی و بازرگانی و تاریخی جالب توجهی برخوردار است. علاوه بر بقایای برجای مانده تاریخی، چشمه آبگرم میانلو درشمال کنگان از دیدنی های این منطقه است.

عسلویه

 

شهرستان عَسَلویه با مرکزیت بندر عسلویه نیز یکی از شهرستان های جدید استان بوشهر است که در دی ماه ۱۳۹۱ با عنوان شهرستانی جدید از شهرستان کنگان جدا شد. بندر عسلویه، مهمترین پایگاه اقتصادی ایران و بزرگترین منطقه تولید انرژی جهان در جنوبی ترین نقطه ایران است که در دوازده سال اخیر پیشرفت شگرفی کرده است. بندر مرکز شهرستان عسلویه در ۲۷۶ کیلومتری جنوب شرقی بوشهر و ۵۷۰ کیلومتری غرب بندرعباس قرار دارد و نزدیک ترین نقطه خشکی حاشیه شمالی خلیج فارس به میدان گازی پارس جنوبی است.

بندر عسلویه سابقه بسیار دیرینه‌ای دارد و از بنادر اولیه خلیج فارس به شمار می‌آید. بر اثر تنشها و حوادث و دشمنی‌ها، آثار تاریخی آن مانند قلعه‌ها و مساجد متعدد ویران و نابود شده است. شواهد حکایتگر آن است که بندر عسلویه در دوره ساسانیان بوجود آمده ‌است. عسلویه در فاصله ۳۰۰ کیلومتری شرق بندر بوشهر است و حدود ۱۰۰ کیلومتر با حوزه گاز پارس جنوبی که در میان خلیج فارس واقع شده فاصله دارد.

میدان عظیم پارس

 


آب های نیلگون خلیج فارس در کف خود و در شعاع ۱۰۰ تا ۱۲۰ کیلومتری از ساحل، میدان عظیم پارس را در خود نهان کرده که قسمتی از آن (پارس شمالی) کاملا در خاک ایران و بخشی از آن (پارس جنوبی) با کشور قطر مشترک است. اگرچه بر اساس برخی گزارش ها، کشف میدان گازی پارس شمالی به اوایل دهه ۴۰ شمسی بر می گردد، اما بسیاری از کارشناسان بر این باورند که هنوز میزان دقیق ذخایر این میدان مشخص نشده است. این میدان که در فاصله ۱۲۰ کیلومتری جنوب شرقی بوشهر و در عمق ۲ تا ۳۰ متری آب های خلیج فارس واقع شده، حدوداً دارای ۷ تریلیون متر مکعب گاز است. اقدامات اکتشافی در این میدان از سال ۱۳۴۲ شمسی با انجام لرزه نگاری آغاز شد و اولین چاه اکتشافی آن در سال ۱۳۴۵ شمسی تکمیل گردید. اولین طراحی به منظور بهره برداری از این میدان در سال ۱۹۷۷ میلادی مورد تایید واقع شد که پس از حفاری ۱۷ حلقه چاه و نصب ۲۶ عدد سکوی دریایی به دلیل وقوع انقلاب و آغاز جنگ تحمیلی، ادامه طرح متوقف شد. پس از پایان جنگ و آغاز سازندگی، مدیران مربوط بیشترین توجه خود را به پارس جنوبی که میدان مشترک با قطر است معطوف کردند.


مساحت میدان پارس جنوبی ۹۷۰۰کیلومتر مربع است که سهم متعلق به ایران ۳۷۰۰ کیلومتر مربع وسعت دارد. این مخزن در لایه ای به ضخامت ۲۵۰ متر و در عمق حدود ۳۰۰۰متری زیر کف دریا قرار دارد. این بخش از میدان گازی، دارای ۱۴ تریلیون متر مکعب گاز به همراه ۱۸ میلیارد بشکه میعانات گازی است که حدود ۵۰ درصد از ذخایر گازی ایران را به خود اختصاص داده است. توسعه میدان گازی پارس جنوبی به منظور تامین تقاضای رو به رشد گاز طبیعی و صادرات آن و استفاده از میعانات گازی به عنوان خوراک پتروشیمی صورت می پذیرد.

شهرستان دیلم


شهرستان دیلم با مرکزیت بندر دیلم (DAYLAM) درشمال غربی استان بوشهر درفاصله 217 کیلومتری شمال غربی بندر بوشهر واقع شده است. دیلم با ارتفاع 8 متراز سطح دریا دارای آب و هوایی گرم ومرطوب است.

براساس اسناد تاریخی بندرقدیمی مهروبان درفاصله 24 کیلومتری شمال بندر دیلم قرار داشته که آثار خرابه های این بندر هم اکنون درمحلی به نام تل امامزاده مشهود است.

پس از ویرانی بندر مهروبان که گویا در دوره مغول یا کمی پیش ازآن روی داده بر پیشرفت بندر دیلم افزوده شده است. در قرن 18 میلادی دیلم بندر بازرگانی هلندیها بود و کالاهای تجارتی مانند پنبه ،پشم، روغن، خشکبار و غلات ازاین بندر به سایر نقاط جهان صادر می شد و قند، چایی، پارچه، خرما و سایر لوازم به این بندر وارد می شد. درآن زمان بندر دیلم درانتهای راه باستانی معروف اصفهان - مهروبان قرار داشت که نزدیکترین و بهترین راه ارتباط دیلم با مرکز ایران بود .

بندر مهروبان درکرانه های دیلم در گذشته های دور از تاریخ نگاران و جهانگردان سرشناسی چون یاقوت حموی (مولف کتاب معجم البلدان)، ابواسحاق ابراهیم استخری (مولف کتاب مسالک وممالک تالیف 340 ه ق)، ابن حوقل (مولف کتاب صوره الارض)، ناصرخسرو قبادیانی و جغرافی نگاران دیگر پذیرایی کرده است. بندر دیلم نیز از نظر و دید مسافران و جهانگردان به دور نمانده است. هوسه و بابن دانشمندان باستان شناس فرانسوی که در سال 1885 م /1302 ه ق - به ایران سفر کرده وسفرنامه ای به نام سفرنامه جنوب ایران نگاشته اند از بندر دیلم - چنین یاد کرده اند:

« بندر دیلم شهر کوچکی است و درآن جا ایرانیان یک قلعه دارند واطراف آن مختصر نخلستانی است، منزل ما در خانه حاکم است. بندر دیلم ازبنادر بسیار خوب خلیج فارس است و در معنی تجارتگاه هند، ایران وعثمانی است. دراین بندر کشتی زیادی از هرملت دیده می شود.»


قلعه ای که باستان شناسان فرانسوی ازآن یاد کرده اند تا امروز پابرجاست. بندر دیلم علاوه بر قلعه یاد شده، برجهای دیگری هم داشته که آثار وبقایای آنها برجا مانده است. زیارتگاههای متعددی نیز در روستاهای پیرامون دیلم وجود دارد. مجتمع بندر دیلم به منظور تداوم تخلیه و بارگیری این بندر وافزایش گنجایش آن و نیز به وجود آوردن توان پهلوگیری برای کشتی ها و لنجها ایجاد شده است.

این مجتمع بندری، چهره بندر دیلم را تغییرداده و تأثیر مهمی بر گسترش امور ارتباطی واقتصادی بندر کوچک دیلم داشته است.

بندر گناوه

 

بندر گناوه (GENAVEH) نیز یکی دیگر ازشهرستانهای استان بوشهراست که درشمال غربی این استان درکرانه شمالی خلیج فارس قرار دارد. بندرگناوه درآثار و کتب قدیمی تاریخ نگاران وجغرافی دانان به نامها و اسامی گوناگون آمده است. بندر گناوه از روزگاران کهن بندری آباد بوده که بازرگانی آن نیز شهرت داشته است. بندر گناوه کنونی درنزدیکی خرابه های شهر پیشین و با شکوه گناوه باستانی واقع است که درحال حاضر جز سنگها ودیوارهای مدفون در زیرخاک و بعضی تاق نماهای سنگی به جامانده آثاری ازآن مشهود نیست.

گفتنی است سواحل ماسه ای گناوه ازجاذبه های آن بندر درجلب توریست در فصل زمستان است. چراکه در این فصل گناوه از هوای معتدلی برخورداراست. از جمله جاذبه های تاریخی این بندر، وجود زیارتگاههای متعدد در روستاهای اطراف آن است. یکی از معروفترین این زیارتگاهها مرقد امامزاده سلیمان ابن علی است که درکنار جاده گناوه - دیلم واقع شده است. بنای امامزاده یک عمارت مستطیل شکل است. گنبد امامزاده ومحل مقبره ورواق های متصل به آن درضلع شرقی عمارت بناشده اند. گنبد عمارت دوازده وجهی است وسبک معماری آن جلوه ای از معماری قدیم سواحل خلیج فارس و مشابه گنبددانیال نبی درشوش است. گنبدعظیم امامزاده باقاعده بزرگ وسطح پلکانی با کاشی هایی به رنگ آبی و زرد و سفید تزئین شده است. عظمت گنبد درافق نیلگون بندرگناوه چشمگیر است و جلوه خاصی دارد.


جزیره مرجانی خارک 

 

 

برخی از جزایر خلیج فارس نیز در قلمرو استان بوشهر قرار دارند. در بعضی از این جزایرمردم سکونت می کنند اما برخی دیگر خالی از سکنه اند که غالباً اهمیت سوق الجیشی دارند. جزیره « خارک » که در فاصله ۵۷ کیلومترى شمال غرب بوشهر قرار دارد، یکی از جزایر مهم در این منطقه بشمار می رود که در ژرفترین بخش خلیج فارس قرار گرفته است. زمین شناسان پیدایش جزیره خارک را به حدود ۱۴۰۰۰ سال پیش نسبت می دهند.


جزیره مرجانی خارک با تاریخی پر از فراز و نشیب، از مهم ترین جاذبه های طبیعی منطقه و یکی از جزایر زیبای خلیج فارس به شمار می آید. جزیره خارک علی رغم وسعت کم، از لحاظ تجاری، اقتصادی، نظامی و تاریخی دارای اهمیت فراوانی است. طول تقریبی خارک ۸ کیلومتر و عرض آن ۴ تا ۵ کیلومتر است بنابراین مساحت این جزیره کمتر از چهل کیلومتر مربع است. ارتفاع نقطه مرکزی جزیره خارک از سطح دریا، ۸۳ متر است و در طول این جزیره تپه های فراوانی به چشم می خورد. یکی از ارتفاعات جزیره خارک کوهی است معروف به «تخت» که ۷۶ متر از سطح دریا ارتفاع دارد. ارتفاعات مرکزی، این جزیره را به شکل یک کشتی بادبانی در آورده است و همین ارتفاعات در مقابل بادهای تند شمالی قد علم کرده و سواحل جنوبی را جهت پهلو گرفتن کشتی ها آرام و مطلوب کرده است. جزیره خارک به دلیل بهره مندی از مزایای طبیعی به ویژه سواحل عمیق، برای ایجاد لنگرگاه‌ها و پهلو گرفتن نفت‌کش‌های اقیانوس‌پیما بسیار مناسب است. مناسب است بدانید یکی از مهم‌ترین پایانه‌های صادرات نفت ایران در این جزیره بنا شده است. نفت برای اولین بار ۵۴ سال پیش، یعنی در سال ۱۳۳۹ ه.ش. به مخازن جزیره خارک رسید.

در طول جنگ تحمیلی عراق علیه ایران که در 31 شهریور 1359آغاز شد و 8 سال به طول انجامید، انهدام منابع حیاتی و اقتصادی و تاسیسات نفت از اهداف مهم و استراتژیک دشمن بود. هدف دشمن از بین بردن توان اقتصادی ومنابع مالی ایران بود که عموما از طریق نفت خام تامین می شد. دشمن قصد داشت از این طریق در روند پشتیبانی جنگ و تأمین مایحتاج زندگی روزمره مردم وقفه ایجاد نماید. لذا در طول هشت سال دفاع مقدس، جزیره خارک ۲۸۸۸ بار مورد هجوم حملات هوایی و موشکی دشمن متجاوز قرار گرفت.


از دوران پیش از اسلام و همچنین از دوران اسلامی، آثار تاریخی بسیاری در جزیره خارک بر جای مانده است که به معرفی مختصر آن ها می پردازیم.

معبد نپتون


گور معبد های پالمیران، معبد نپتون، آتشکده زرتشتیان، کلیسا و دیر نسطوریان، قبرهای سنگی و قبرهای ستودان و آرامگاه "میر محمد" منسوب به محمد حنفیه از جمله آثار تاریخی منسوب به دوران ساسانیان، پارت ها و نیز دوره اسلامی است که در کاوش های جزیره خارک کشف شده است.

در بخشی از کوهستان جزیره ی خارک، گورهای فراوانی پیدا شده است که با توجه به عمق کم و سطح مدور بعضی از این گورها، آن ها را به زرتشتیان نسبت می دهند. همچنین بر روی بعضی از این گورها که دارای مدخل های کوتاهی هستند، نقش صلیب دیده می شود. این هم نشانگر این است که مسیحیان مرده های خود را در آن جا به خاک می سپرده اند.

آرامگاه امامزاده میر محمد حنفیه نیز یکی از مهمترین و با ارزش ترین آثار تاریخی و فرهنگی دوره اسلامی جزیره خارک است که در قسمت جنوب غربی جزیره همچون نگینی خود نمایی می کند.

بنای این آرامگاه، که تاریخ ۷۳۸ ه.ق بر آن حک شده، مربوط به دوران حکمرانی سلسله سلجوقیان در ایران است. این بنا با دو گنبد هرمی شکل مضرس و گنبد مدور کوچک،‌ زیبایی خاصی را بوجود آورده است. فضای درونی این بقعه با کاشی کاری ستاره ایی و هشت ضلعی تزیین شده است.

براساس نظر اکثر محققین و مورخین، این بقعه آرامگاه محمد حنفیه فرزند امیر المومنین علی (ع) است و کتیبه ای نیز بدین مضمون در داخل آرامگاه وجود دارد. بنابر اعتقادات، میر محمد حنفیه فرزند حضرت علی (ع) بر اثر ظلم و ستم بنی امیه و بنی مروان نسبت به خاندان بنی هاشم از مدینه مهاجرت کرده و در راه بصره، در خارک اقامت گزیده و به دلیل مسمومیت فوت کرده است. کاشی کاری فضای دیوار های داخلی آرامگاه، اغلب زرین فام و دارای اهمیت فراوانی است. آرامگاه میر محمد حنفیه از مهمترین زیارتگاه های موجود در جنوب ایران است. مجموعه آرامگاه میر محمد حنفیه با شماره ۲۲۰۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

نویسنده: سیمین ریاحی

گروه فرهنگ و معارف برون مرزی

تنظیم: مرضیه زائری

 

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید