سه شنبه, 04 فروردين 1394 16:39

خوزستان؛ خاک پاک ایران زمین

خوزستان؛ خاک پاک ایران زمین

استان خوزستان با مساحتی حدود شصت و پنج هزار کیلومتر مربع در جنوب غربی ایران واقع شده است. خوزستان ازشمال به استان لرستان و ایلام، ازغرب به کشور عراق، از جنوب به خلیج فارس و از شرق به استانهای چهارمحال و بختیاری و کهگیلویه و بویر احمد محدود می گردد و شهر صنعتی اهواز مرکز آن است.

جغرافیای استان

استان خوزستان ازلحاظ شکل ناهمواری ها به دو منطقه متمایز کوهستانی و جلگه ای تقسیم می شود . قسمت کوهستانی در شمال و شرق این استان است و کوههای این منطقه ادامه ارتفاعات زاگرس هستند . از مهمترین کوههای این ناحیه ، زردکوه ، کوه سیاه ، کوه چال و آب بندان را می توان نام برد. منطقه دیگر، جلگه جنوبی و غربی خوزستان است . قسمت اعظم این جلگه از آبرفتهای رودهای کارون ، کرخه و جراحی به وسعت 41 هزارکیلومتر مربع تشکیل شده است.

در منطقه خوزستان به دلیل ارتفاع کم منطقه ، در قسمتی از کرانه ها به وسیله آب دریا ودر سایر نقاط به واسطه جریان رودخانه ها ، باتلاقهای وسیعی به چشم می خورد که به اسم " هور " خوانده می شوند . هورهای مهم در منطقه دشت آزادگان و شادگان واقع شده است .

بزرگترین هوری که در نواحی خوزستان تشکیل می شود "هورالعظیم " است که از آبهای کرخه ، دویرج و قسمتی ازآبهای اروندرود بوجود آمده است .


با توجه به وضعیت پستی و بلندی استان خوزستان شاهد آب وهوای متنوعی در این استان هستیم . از جمله مناطق مرتفع کوهستانی در زمستان سرد و در تابستان آب وهوای معتدلی دارند. نواحی کوهپایه ای دارای آب وهوای نیمه بیابانی هستند و ناحیه پست جلگه ای دارای آب وهوای بیابانی است.

براساس مشخصات اقلیمی ، خوزستان و سواحل مجاور آن از مناطق گرم می باشند. دما در فصل تابستان در شهرهایی نظیر اهواز، آبادان و دزفول گاهی به 50 درجه سانتیگراد می رسد . علت این گرمی زیاد ، شدت گرمای دشتهای وسیع و شنزارهای عربستان و همچنین مجاورت با خلیج فارس و پست بودن و نداشتن ارتفاعات در قسمت جنوبی استان است که موجب ورود بدون مانع گرمای فوق العاده به داخل منطقه می گردد .

البته گفتنی است اهمیت ، عظمت و آبادانی واقتدار استان خوزستان ، در طول قرون متمادی مدیون وجود رودخانه های متعددی می باشد که در آن جاری است . کارون ، پرآب ترین و کرخه ، طولانی ترین رودهای ایران می باشند که در این استان قرار دارند . جاری بودن رودهای مهم در این استان باعت گردیده تااین منطقه حاصلخیز در طی قرون متمادی مورد توجه دولتها و مردم قرارگیرد .

استان خوزستان به دلیل منابع غنی آب و خاک و انرژی فراوان خورشیدی ، فصول مناسب کار و داشتن مردمی پرتلاش و سخت کوش به عنوان یکی از قطب های کشاورزی ایران مطرح است و یک سوم آبهای جاری ایران دراین استان روان می باشد . استان خوزستان در زمینه تولید سبزی و صیفی جات یکی از مناطق برجسته ایران است و دربعضی از فصول سال تولیدات زراعی خوزستان مناطق عمده ای از کشور را پوشش می دهد. علاوه بر آن از نظر تولید نیشکر و وسعت نخلستان ها نیز این استان حائز اهمیت می باشد.

براثر تنوع آب و هوا و نوع خاک ، برخی از مناطق خوزستان را جنگلهای پراکنده و بوته زار ، درختچه و درختان پوشانیده و به صورت چراگاههایی پدیدار گشته است.

خوزستان درزمستان موقتاً به صورت استپهای سرسبز و مراتع گرانبهایی برای احشام درمی آید . مراتع خوزستان غالباً قشلاقی و مقداری از آنها چراگاه زمستانی ایل بختیاری است که از استان های مجاور به این منطقه کوچ می کنند .

حیات جانوری خوزستان

حیات جانوری درمنطقه خوزستان را می توان به دوگونه ماهیها و حیوانات شکاری تقسیم نمود. در رودخانه ها، باتلاقها و آبهای خلیج فارس ، بالغ بر 200 نوع ماهی یافت می شود . در رودخانه های آب شیرین خوزستان ، ماهیهایی با کیفیت گوشتی و پروتئینی بسیار بالایی زیست می کنند که ازمنابع غذایی عمده مردم منطقه بشمار می روند. درخلیج فارس نیز انواع ماهیها زندگی می کنند که نه تنها بمنظور تغذیه مردم منطقه مورد استفاده قرار می گیرند، بلکه بخشی از آن به خارج ازکشور نیز صادر می شوند . علاوه بر آن حیوانات مختلف شکاری نیز در این استان یافت می شوند. البته در گذشته خوزستان یکی از مناطق اصلی زندگی آهو بوده است که امروزه تعداد آن کاهش چشمگیری یافته است . امروزه آهوها در مناطق حفاظت شده استان، نگهداری می شوند. انواع مختلف مرغابی ، مرغ نوک دراز ، مرغ سقا و کبک از حیواناتی است که به وفور در مردابها و باتلاقهای منطقه یافت می شوند . حیواناتی نظیر روباه ، شغال ، کفتار ، گرک و گراز هم در مناطق کوهستانی وجنگلی استان خوزستان زندگی می کنند .

 

تاریخ خوزستان


بررسی پیشینه تاریخی استان خوزستان نشان می دهد که این منطقه ای در روزگاران پیشین قسمتی از سرزمینی وسیع و دولت مستقلی بنام عیلام بوده است.

تحقیقات محققانی نظیر خانم ژان دیالافوا (Jane Dieulafoy) و جک دمرگان (Jacques DeMorgan) از فرانسه ، نشان میدهد که عیلامیان ازحدود هشت هزار سال پیش ازمیلاد، دراین ناحیه سکونت داشته و احتمالاً اولین اقوامی بوده اند که دراین منطقه دولت مستقل تشکیل داده اند. براساس شواهد تاریخی موجود نام عیلام تا حدود قرن سیزدهم قبل از میلاد بر منطقه خوزستان اطلاق می گردیده و ازاین تاریخ به بعد نام "انشان سوسنکا" یعنی سرزمین انشان و شوش نیز در کتیبه های عیلامی به ثبت رسیده است.

هخامنشیان پس از تصرف این منطقه (حدود640 قبل از میلاد) انشان را انزان نامیده اند . اما آشوریها همچنان این منطقه را عیلام می نامیدند. مورخان یونانی زمان هخامنشیان و سلوکیان چون هرودت و گزنفون ازخوزستان به عنوان "سوزیانا" که مأخوذ از اسم شوش است ، یاد کرده اند.

خوزستان به مناسبت خوبی جنس و فراوانی نیشکر مشهور بوده و به این جهت از قرن سوم و چهارم هجری قمری به بعد این منطقه را به اسم خوزستان به معنی سرزمین شکر نامیده اند .

استان خوزستان طی دورانهای مختلف فراز و نشیب های بسیاری را پشت سرگذاشته است ولی همواره جزء لاینفکی از سرزمین ایران بوده است. خوزستان در قرن نوزدهم بخاطر منابع نفتی و همچنین دسترسی به آبراه تجاری خلیج فارس برای دولت استعماری بریتانیا از اهمیت خاصی برخوردار بود. به همین دلیل در جنگ جهانی اول (1918-1914) انگلستان نخستین حمله خود را به فرماندهی ژنرال دیلامین متوجه اروندرود کرد. انگلیسیها سپاه خود را به خوزستان وارد کردند و شیخ خزعل راکه بر اغلب عشایر عرب خوزستان تسلط یافته بود ، مطیع و دست نشانده خود دراین منطقه کردند.

گفتنی است در هنگام هجوم قوای انگلیس به خوزستان ، عشایر عرب غرب اهواز، اعلام جهاد کردند و با بذل جان و مال از وطن عزیز خود دفاع کردند که به جنگ جهاد معروف است.

اما سرانجام شیخ خزعل جزای خیانت پیشگی خود را گرفت و درسال 1339 ه ق درپی توافق دولت انگلستان با سرسپرده دیگرش رضاشاه ، او شورش خزعل را سرکوب کرد. پس از رضا خان ، پسرش محمدرضا نیز همچنان مطیع قدرتهای غربی بود و تمامی خواسته های آمریکا و سایر دولتهای فاتح در جنگ جهانی دوم را پذیرفت و متعهد به اجرای آنها شد . از مهمترین این خواسته ها ، فروش نفت ارزان به دولتهای غربی بود که عمدتاً از خوزستان استخراج می شد. پس ازپیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی ایران ، و کوتاه شدن دست استعمارگران از نفت ایران ، آنان تلاش نمودند تا با تحریک صدام و تحمیل 8 سال جنگ به ایران ، ضمن تضعیف نظام جمهوری اسلامی ایران ، خوزستان را از ایران جدا کنند. اما این بار نیز ایرانیان عرب و فارس و ترک و کرد و لر در کنار همدیگر برای حفظ دین و میهن خود به مبارزه برخاستند و با از خودگذشتگی این توطئه را خنثی کردند . از این رو خوزستان ، در خاطر مردم ایران نامی آمیخته با عشق و خون است و یادگار سالهایی است که رزمندگانی رسته از خویش با پایمردی و استواری قامت وطن را برافراشته نگه داشتند .

استان خوزستان باسابقه ای کهن، دارای جاذبه های تاریخی -طبیعی و صنعتی فراوانی است که از دیرباز مورد توجه شهروندان و سیاحان داخلی و خارجی بوده است. این استان باسابقه بیش از هفت هزارسال ، دارای آثار تاریخی فراوانی است که بعضی از آنها از اعتبار و شهرت جهانی برخوردار است.

 

شهرستان اهواز


شهرستان اهواز با مساحت 7848 کیلومتر مربع، در جنوب غربی ایران واقع گردیده و شهر اهواز مرکز این شهرستان و مرکز استان خوزستان است. شهرستان اهواز دارای کارخانجات و تاسیسات مهمی ازجمله تاسیسات عظیم نفت و گاز ، مجتمع فولاد ، کارخانجات لوله سازی ، کارخانه نورد و لوله اهواز، کارخانجات کربن بلاک ، کارخانه تصفیه شکر ، نیروگاههای متعدد وبسیاری کارگاههای بزرگ صنعتی می باشد. ازاین رو شهرستان اهواز به عنوان قطب صنایع ذوب و نورد فولاد معروف است و از لحاظ موقعیت صنعتی درسطح استان خوزستان رتبه اول را دارا می باشد .علاوه بر صنعت ، کشاورزی نیز درشهرستان اهواز رونق فراوانی دارد . اراضی این منطقه بسیار حاصلخیز است و استعداد کشاورزی بسیاری دارد و سالانه محصولات مختلفی ازقبیل گندم ، جو ، حبوبات ، صیفی جات و خرما در این منطقه تولید می شود . ازآثار تاریخی و مناطق گردشگری شهرستان اهواز می توان به بقایای شهر قدیم اهواز، بقایای پل قدیمی کارون و پل معلق ، مقبره علی بن مهزیار اهوازی ، رودخانه کارون و سواحل زیبای کنار آن اشاره نمود.


شهر اهواز مرکز استان خوزستان یکی از کلان شهرهای ایران است. این شهر که در بخش مرکزی شهرستان اهواز قرار دارد، در بخش جلگه‌ای خوزستان و با ارتفاع ۱۸ متر از سطح دریا درفاصله 850 کیلومتری تهران واقع شده است. بر پایه آخرین آمار رسمی، ۳۲ درصد مردم استان خوزستان در کلان‌شهر اهواز زندگی می‌کنند و برخی از بزرگترین کارخانه‌های مادر ایران در این شهر جای دارند. شهر اهواز با 200 کیلومتر مربع مساحت، در زمره شهرهای وسیع ایران می‌باشد. کارون پرآب‌ ترین رود ایران با سرچشمه گرفتن از کوههای بختیاری، با ورود به اهواز، شهر را به دو بخش شرقی و غربی تقسیم نموده و جلوه زیبایی به شهر داده ‌است. این رود به طول ۹۵۰ کیلومتر طولانی‌ترین رودی ا‌ست که به طور کامل در داخل ایران جریان دارد و همچنین تنها رود ایران است که بخشی از آن قابل کشتیرانی است. همچنین آب آشامیدنی کلان‌شهر اهواز از رودخانه کارون تامین می‌شود. پیچ و خم‌های موجود بر سر راه این رود، خوزستان را به جلگه‌ای بی‌نظیر تبدیل کرده ‌است. سدهای مختلفی بر روی کارون ساخته شده‌اند که مهم‌ترین آنها، سدهای کارون ۱، کارون ۳، کارون ۴، مسجد سلیمان و در پایین‌تر، سدهای «گتوند علیا » و سد تنظیمی گتوند می‌باشند.

علاوه بر آن وجود کارخانجات بزرگ صنعتی، تاسیسات اداری و صنعتی شرکت مناطق نفت خیز جنوب / و شرکت ملی حفاری ایران، اهواز را به یکی از مهم‌ترین مراکز صنعتی ایران تبدیل کرده و همین امر سبب شده که یکی از شهرهای مهاجر پذیر ایران باشد .اهواز ، محور ترانزیتی بسیار مهمی است، که بوسیله راه‌های زمینی و ریلی و هوایی سایر نقاط ایران را به بنادر مهم آبادان، خرمشهر، امام خمینی و ماهشهر پیوند می‌دهد.


با اینکه از قدمت و تاریخ بنای شهر اهواز اطلاع کافی در دست نیست، شواهد حاکی از آن است که عیلامیان اولین ساکنین این منطقه بوده اند. اهواز در طول حیات خود بارها شاهد ویرانی و زوال بوده و پس از هر ویرانی مجدداً سر برافراشته است. عیلامیان در محل کنونی شهر اهواز، شهر قدیم « تاریانا» را بنا کرده بودند که با اضمحلال عیلامیان رو به زوال نهاد. اردشیر اول ساسانی تاریانا را دوباره بنا نمود و آن را « هرمزد اردشیر » نام نهاد. با احداث سد بر روی کارون توسط اردشیر این شهر رونق و اعتبار فراوان یافت و مرکز سوزیانا (خوزستان) گردید. در روزگار ساسانیان اهواز از شهرهای عمده خوزستان به شمار می‌رفت و از مراکز عمده صنایع نساجی این استان بود. این شهر یکی از کانونهای مسیحیت در ایران، و از اسقف نشینهای خوزستان محسوب می‌شد. علاوه بر این، اهواز که «هرمزد اردشیر» خوانده می شد ، از مراکز عمده بازرگانی بوده، و نیز به واسطة واقع شدن در کنار رود کارون - که قابلیت کشتیرانی داشته - محل مناسبی برای تجمع مال‌التجاره و دادوستد به شمار می‌رفته ‌است. وجود مراکز علمی و فرهنگی همچون دانشگاه جندی شاپور در شهر اهواز نشانه اهمیت و رونق این خطه ارزشمند می باشد که استادان بزرگ دانش پزشکی را از یونان، مصر، هند و روم گرد هم آورده بود. پزشکان برجسته و نام آوری که به مداوای بیماران و تدریس دانشجویان رشته پزشکی در این دانشگاه مشغول بوده اند. این دانشگاه طب که به دستور شاپور اول ( 241-271 م ) بنیان نهاده شد، توسط شاپور دوم ( ذوالاکتاف ) مرمت و بازسازی گشت و در زمان انوشیروان تکمیل و توسعه یافت .


بعد از اسلام نام « هرمزد اردشیر» به « سوق الاهواز » تبدیل شد. اهواز دردوره امویان و عباسیان نیزآباد و پر رونق و مرکز زراعت نیشکر بود ولی دراواخر قرن سوم ه ق روبه انحطاط گذاشت. البته بعدها در آبادانی آن کوششهایی یه عمل آمد ولی ازبین رفتن سد بزرگ آن در اواسط قرن نهم ه ق سبب ویرانی واقعی این شهر گردید. علت رونق دوباره اهواز ، حفر کانال سوئز ( 1306 ه ق ) وتوجه اروپائیان به جنوب ایران به منظور بهره برداریهای استعماری بود که تحولاتی را در بازرگانی این شهر بوجود آورد . ناصرالدین شاه هم ازاین فرصت برای گسترش کشتیرانی بر روی کارون استفاده کرد. او توسط والی خوزستان درکنار اهواز قدیم بندرگاهی به نام بندر ناصری احداث نمود. درپی ایجاد این بندر نام اهواز به ناصریه تبدیل شد ولی درسال 1314 هجری شمسی با تصویت هیئت وزیران بار دیگر به اهواز تغییر نام یافت.

علما، دانشمندان و شاعران بزرگی همچون :ابونواس حسن بن هانی خوزستانی ، که از ارکان شعر عرب است، عبدالله بن میمون اهوازی، نوبخت اهوازی منجم و فرزندانش، جُوَرجیس پسر بَختیشوع گندی شاپوری و شاعران عرب زبان شیعی، مانند « ابن سکیت » و « دعبل خزائی » که با اشعار خود ولایت و امامت را پاس داشته اند و زبان به مقاومت گشوده اند از همین منطقه برخاسته و در این دیار زندگی می کرده اند.

پل های اهواز

یکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری شهر اهواز ، پل‌های این شهر هستند. در حال حاضر 8 پل بر روی رودخانه کارون وجود دارد که بخش های غربی و شرقی شهر اهواز را به هم متصل می کند. اولین آنها یعنی پل سیاه مختص عبور قطار می‌باشد. در میان پل های موجود ، پل سفید اولین پل معلق ایران و پل فولاد چهارمین پل پولادی جهان و پل کابلی بزرگترین پل کابلی خاورمیانه به دلیل سبک خاص معماری و طراحی منحصر به ‌فرد، چشم‌انداز زیبایی به شهر داده‌اند. در شهر اهواز خانه های تاریخی متعددی نیز وجود دارد که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده اند .« سرای عجم » از جمله این بناها بشمار می رود که در سال ۱۳۸۲ ثبت ملی شده است. این بنا در گذشته ، هم به عنوان یکی از کاروانسراهای شیخ خزعل بوده و هم بازار و در حال حاضر به عنوان انبار از آن استفاده می‌شود. بنای سرای عجم ، بنایی یک طبقه ‌است و دارای آجر چینی، ستون‌های حجاری شده، حجره‌های متعدد، سنگ‌فرش و در و پنجره چوبی است و از لحاظ معماری منحصر به ‌فرد است .

بقعه مطهر علی ابن مهزیار

بقعه مطهر علی ابن مهزیار واقع در شهر اهواز ،از جاذبه های زیارتی این شهر است که همواره پذیرای عاشقان اهل بیت عصمت و طهارت است . علی بن مهزیار اهوازی دورقی ، متولد سال 125 هجری قمری ، یکی از مفاخر بزرگ اسلام و شیعه است که دارای تبار و نژاد ایرانی است و تا سال 254 (ه ق) در قیدحیات بوده است . وی از برجسته ترین فقها و محدثان جهان تشیع و رهبران فکری و اجتماعی شیعه درخطه خوزستان در نیمه اول قرن سوم هجری بود . این دانشمند بزرگ با ارائه تألیفات ارزنده ، معرف راه اهل بیت پیامبر به ایرانیان عاشق ایشان بوده است . این مرد بزرگ شیعی علاوه بر درجات علمی و فقهی و معنوی ، نظریه پرداز سیاسی و اقتصادی تشیع نیز بوده و دارای کتب فقهی قابل تأمل و بررسی می باشد .


شیخ طوسی (ره) از برجسته ترین فقهای اسلام درکتاب « رجال » می گوید : «علی بن مهزیار ازاصحاب امام جواد (ع) و امام هادی (ع) محسوب می شود . وی از دانشمندان جلیل القدر دارای روایات فراوان است . علی بن مهزیار ، علم فقه و شناخت احکام دینی را آموخت و از حضرت امام رضا (ع) و امام جواد (ع) روایات متعدد کرده است و از اصحاب خاص امام جواد (ع) به شمار می رفت و از جانب آن حضرت وکالت داشت . بدین گونه در نزد ایشان مقامی بس بزرگ یافت و نیز از اصحاب امام هادی (ع) هم بوده و در بعضی از نواحی وکیل آن امام همام بوده است .»


شهرستان شوش

شهرستان شوش با مساحت 3577 کیلومتر مربع در شمال غربی استان خوزستان در کنار جاده ترانزیتی تهران ـ اهواز قرار گرفته است. شهر شوش مرکز این شهرستان که روزگاری یکی از پایتخت های مشهور جهان به شمار می رفت ، ازلحاظ وجود آثار باستانی و نشانه های تمدن چندین هزار ساله از غنای فراوانی برخوردار است. این شهر بارها براثر هجوم متجاوزان ویران شد ، اما بار دیگر سرافراز و استوار ، سر برآورد . خزانه ای از آثار باستانی در دل این سرزمین کهن توجه جهانیان را به خود معطوف داشته است.

اولین قومی که شوش را رونق بخشیدند عیلامیها در حدود هزاره سوم قبل از میلاد بودند. در دوران تسلط این قوم ،شوش آنچنان اعتبار یافت که به پایتختی برگزیده شد .پس از تسلط هخامنشیان نیز شوش عظمت خود را حفظ نمود و داریوش هخامنشی آن را به عنوان پایتخت زمستانی خویش برگزید و تا مدتی پس از پیروزی مسلمانان ، شوش همچنان رونق و اعتبار داشت .

شهر شوش از دوران قدیم تابه حال چندین بار تغییر نام داده است. جغرافیانویسان قدیم در منابع مکتوب از عظمت شوش در قرون وسطی یاد کرده اند و ابریشم خام و نارنج و نیشکر فراوان شوش را باعت شهرت آن دانسته اند . البته وجود بقعه متبرکه دانیال نبی (ع) به این شهر قدیمی جلوه روحانی و مذهبی خاصی داده است. بارگاه دانیال نبی در شهر شوش و درکنار رودخانه شائور ، بنایی شکوهمند، زیبا و مشهور است و سالیان درازی است که شهر شوش را بنام این پیامبر بزرگوار می شناسند .

بقعه دانیال نبی


حضرت دانیال (ع) از انبیای بزرگ الهی و یکی از پیغمبران بنی اسرائیل است . در تورات یک کتاب با دوازده باب به وی اختصاص یافته و همچنین در روایات و اخبار بدست آمده درخصوص کرامات وی بسیار سخن گفته شده است. وی از نسل حضرت داوود است. حضرت دانیال ملقب به نبی الله همزمان با کورش کبیر و داریوش هخامنشی می زیست. در کودکی پس از گشوده شدن بیت المقدس به دست نبوکد نصر (بُختُ نُصَّر) در سال 605 پیش از میلاد به اسارت درآمد و با گروهی از قومش به بابل فرستاده شد و در این شهر چون از فرمان فرمانروا سرباز زد مورد آزار و اذیت قرار گرفت ، اما سرانجام به دلیل علم و درایتش از او تکریم شد. دانیال پس از درگذشت بخت نصر و فتح بابل توسط کوروش هخامنشی ، به بیت المقدس بازگشت. اما پس از مدتی به اهواز رفت و در شوش دیده از جهان فروبست. ایرانیان باستان پس از رحلت آن حضرت (ع) طبق آیین خودشان ، پیکر مطهر حضرت دانیال (ع) را مومیایی کرده ، در اتاقکی بر روی تپه ای قرار دادند و در اتاقک را مهر و موم کردند .


با ظهور اسلام و ورود سربازان مسلمان به ایران ، وقتی آنان از وجود این اتاقک آگاهی یافتند، بنابه دستور حضرت علی (ع) پیکر مقدس دانیال نبی را طبق دستورات اسلامی رو به کعبه دفن نمودند . برسنگ قبر دانیال روایتی از حضرت علی (ع) با این مضمون است :

" هرکس برادرم دانیال را زیارت کند، مانند کسی است که مرا زیارت کرده است. "


بقعه دانیال نبی دارای دوحیاط کوچک و بزرگ است . حیاط بزرگتر از سه طرف دارای اتاقهایی است که اختصاص به اقامت زائران دارد. ضریح این پیامبر بزرگوار از جنس برنج ساخته شده و مشابه ضریح دیگر بقعه های اسلامی است . در قسمت بالای ضریح از چهارطرف، اشعاری به فارسی نوشته شده است که زمان مشخصی ندارد. البته قبر اصلی دانیال در سردابی در زیرزمین قرار دارد. بقعه دانیال دارای گنبدی مرتفع و مخروطی شکل است.

جنس بنای گنبد، آهکی و در راس آن دو گلوله فلزی قرار داده شده است . در قسمت جلوی بام رو به در ورودی حیاط ،دومناره از کاشیهای سبز درطرفین و جلوی گنبد قرار دارند . ساختمان بقعه در سال 1316 به دستور حاج شیخ جعفر ، مجتهد معروف و باهمکاری یکی از معماران برجسته ایرانی ،تعمیر و مرمت شده است .


در فاصله یکصد متری بقعه دانیال نبی، موزه شوش قرار دارد. از ویژگیهای این موزه قرار داشتن آن در کنار بناها و آثار تاریخی مهمی همچون کاخ آپادانا - کاخ خشایار- قلعه و محوطه باستانی است. بنای آجری موزه که در سال 1345 هجری شمسی تاسیس شده در ابتدای راهی که به محوطه باستانی شوش منتهی می شود قرار دارد . دراین موزه اشیاء و آثار متنوع و گوناگونی از تمدنهای مختلف شامل تمدن عیلام ، اشکانی ، هخامنشی ، ساسانی و دوران اسلامی به چشم می خورد که همه ساله مورد بازدید و توجه گروه کثیری از توریستهای خارجی و فرهنگ دوستان ایرانی قرار می گیرد. گفتنی است طی هشت سال جنگ که ازسوی رژیم صدام و استکبار جهانی به مردم شریف ایران تحمیل شد، موزه شوش و بقعه دانیال نبی از آتش کینه دشمنان درامان نماند و بخشهایی از این دو میراث ارزشمند فرهنگی آسیب جدی دید.

 

تپه های باستانی شوش


در شهر شوش تپه های باستانی با مساحت نزدیک به 4 کیلومتر مربع وجود دارد که نشانه وجود 5000 سال تمدن بشری دراین ناحیه است. این منطقه را از نظر قدمت و اهمیت آثار می توان به چهار بخش متمایز آکروپل / آپادانا / شهرشاهی / شهر صنعتگران (پیشه وران ) تقسیم کرد . مناسب است به اختصار به معرفی این مناطق بپردازیم .

آکروپل، واژه ای یونانی است و به بلندترین نقطه شهر اطلاق می گردد. قدیمی ترین تمدنی که در این تپه شناسایی شده مربوط به اواخر هزاره پنجم پیش از میلاد می باشد. برای نخستین بار نشانه هایی از خطوط تصویری عیلام دراین تپه کشف گردیده است. همچنین آثار مهمی همچون لوح " حمورابی" که اولین قانون مکتوب جامعه بشری است و لوح " نارام سین" پادشاه اَکِد و بسیاری از آثار ارزشمند تاریخی دیگر ازهمین محل بدست آمده است .

در سال 1897 میلادی برروی این تپه قلعه ای توسط ژاک دومورگان رئیس هیئت حفاری فرانسه در ایران بااستفاده از آجرهای مکشوفه در کاوشهای مختلف شوش احدات گردید.

سبک معماری قلعه متاثر از قلعه های قرون وسطای اروپا می باشد. هدف ازساخت قلعه حفاظت اعضای هیئت مذکور و انبار نمودن اشیاء کشف شده درطول حفاری ها بود. گفتنی است بسیاری از آثار ارزشمند تاریخی که طی حفاریها توسط هیئت های مختلف خارجی از منطقه باستانی شوش بدست آمد، به کشورهای غربی برده شد و هم اینک زینت بخش موزه های معروف جهان ازجمله موزه لوور پاریس است.

آپادانا

برروی تپه ای با نام آپادانا، کاخی به همین نام توسط داریوش اول پادشاه هخامنشی (525 پیش از میلاد) بنا شده است. این کاخ با ستونها و سرستونهای سنگی و دیوارهای خشتی یا آجری ساخته شده و شامل دروازه تالار، کاخ پذیرایی و بخش های متنوع دیگری است.

حدود سال 461 پیش از میلاد همزمان با حاکمیت اردشیر اول این کاخ دچار آتش سوزی گردید و در دوره اردشیر دوم ( 404 ـ 359 پیش از میلاد) بازسازی شد . این بنا در حمله اسکندر آسیب دید و در جنگ بین الملل دوم نیز مقداری از ستونهای باقیمانده ، توسط اشغالگران بیگانه منفجر و به امر پل سازی و جاده سازی اختصاص یافت.

تپه دیگر که معروف به شهر شاهی است محل سکونت تجار و درباریان دوره هخامنشی بوده و مساحتی حدود 7000 متر مربع را دربرمی گیرد . ویرانه های شهرهای مختلف دوره های عیلام ، هخامنشی ، سلوکی ، اشکانی ، ساسانی و اسلامی در این محوطه کشف شده است.

باستانشناسان درتپه شهر صنعتگران نیز آثاری ازدوره های اشکانی ، ساسانی و اسلامی بدست آورده اند. ازجمله این آثار ویرانه های قدیمی ترین مسجد اسلامی در ایران است که توسط باستان شناسی به نام "گریشمن" از دل خاک بیرون کشیده شده است.

کاخ شائور

 

کاخ شائور نیز از دیگر آثار ارزنده شهر تاریخی شوش است . این کاخ درساحل رودخانه شائور و درحوالی مقبره دانیال نبی قرار دارد . کاخ شائور در قرن چهارم پیش از میلاد توسط اردشیر دوم و پس از آتش سوزی کاخ آپادانا ساخته شد و دارای 64 ستون سنگی می باشد .



زیگورات چغازنبیل

در فاصله 40 کیلومتری شهر باستانی شوش ، "زیگورات چُغازَنبیل" یکی از زیباترین و نادرترین آثار باستانی ثبت شده در فهرست میراث جهانی واقع شده است. این معبد یکی از پدیده های شگفت انگیز هنری ساخته دست بشر است که توجه پژوهشگران ایرانی و خارجی را به خود جلب کرده است. چغازنبیل بزرگترین معبدی است که تاکنون شناخته شده و با کشف آن اطلاعات جدیدی در مورد دنیای باستان در اختیار محققان قرار گرفته است. این سازه اولین اثر تاریخی از ایران بود که در سال ۱۹۷۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت و جامعه بین‌المللی برای آن ارزش استثنائی و جهانی قائل است.

زیگورات در زبان سومری به معنی معبد چند طبقۀ پله ای شکل می باشد. بر اساس آخرین تحقیقات ، چغازنبیل معبدی است بجای مانده از دوره عیلام که توسط " اونتاش گال" در سال 1250 پیش از میلاد ساخته شده است.




از لحاظ معماری ، چغازنبیل مانند یک هرم پنج طبقه ای است و زمانی ارتفاع آن به بیش از 50 متر می رسید ولی اکنون تنها نیمی از آن باقی مانده است. دیوارهای چغازنبیل از خشت خام ساخته شده اند و روکشی از آجر سطح خارجی دیوارها را پوشانده است.

براساس حفاریهای بعمل آمده ،قسمت اعظم این بنا برای سکونت مورد استفاده قرار می گرفته است . حصار بیرونی آن حدود یکصد هکتار را درکنار " رود دِز " دربر می گرفته و راه ورودی آن در شرق بنا قرار داشته است. اکثر اطاقهای دور تا دور حیاط ، مربع شکل و دارای امکانات رفاهی مانند آشپزخانه و حمام است که هرکدام متعلق به شخص یا خانواده ای بوده است. یکی از امکانات جالب و قابل توجه درکنار این معبد، تاسیسات آبرسانی منظم و شبکه آبرسانی است که هنوز آثار آن مشهود است. دراین شبکه آبرسانی حوضچه هایی برای تصفیه آب و رساندن آن به معبد با محاسبات دقیق احدات شده که بسیار جالب توجه است. چغازنبیل همانند بسیاری دیگر از شهرهای عیلام در سال 640 قبل از میلاد توسط آشوریان نیمه ویران گردید .

آرامگاه دِعبِل بن خُزاعی



یکی از بناهای تاریخی و مذهبی شهرستان شوش، آرامگاه " دِعبِل بن خُزاعی" شاعر، ادیب ، محدث و عالم شیعی است که در بخش شمالی شهر باستانی شوش، در قبرستان قدیمی این شهر و در کنار بقعه امامزاده عبدالله بن علی قرار دارد .

حسن بن علی معروف به دعبل خزاعی متولد ۱۴۸ و درگذشته 246 قمری، یکی از چهره‌های بزرگ فرهنگی طرفدار اهل بیت پیامبر (ع) در قرون دوم و سوم هجری بشمار می‌رود. شخصیتی که توانست با نبوغ بی نظیر خود، شیعیان را اعتلای بیشتری بخشد. وی در روزگاری می‌زیست که خلفای بنی عباس ظالمانه تمام امور زندگی مردم را در دست داشتند. بیشتر این خلفا به سرودن و شنیدن شعر، به ویژه در مدح آنها اهمیتی وافر می‌دادند. شاعران زیادی در این زمان، با سرودن شعرهایی در مدح ایشان هزاران جایزه و صله دریافت می‌کردند. در چنین شرایطی دعبل خزاعی به شاعر مدیحه‌سرا و ذاکر فضایل اهل بیت مشهور شد و عملاً با بنی عباس به مخالفت برخاسته بود.

شهرستان دزفول

 

منطقه ای که خاطرات شهادت های مردم غیرنظامی آن اعم از مردان و زنان و کودکان در حملات موشکی رژیم بعث عراق در یاد بسیاری از مردم ایران باقی است. دزفول طی سال های جنگ علاوه بر حملات توپخانه ای ، بیش از ۱۶۰ بار مورد حمله موشکی قرار گرفت. به همین جهت درمیان کشورهای حوزه خلیج فارس به «بلد الصواریخ» یعنی «شهر موشک‌ها» مشهور شد. پس از جنگ به پاس مقاومت این شهر ، به عنوان شهر نمونه انتخاب شد. یادگارهای برجای مانده در اطراف دزفول از دوران جنگی که ازسوی استکبار جهانی و عامل سرسپرده اش صدام بر ملت ایران تحمیل شد ، یادآور رشادت و دلاوری جوانان مومن و غیور ایرانی در مبارزه با متجاوزان در طی هشت سال دفاع مقدس است.




شهرستان دزفول با 4700 کیلومترمربع مساحت درفاصله 145 کیلومتری شمال اهواز قرار دارد . این شهرستان و دارای آب و هوای صحرایی با تابستانهایی گرم و زمستانهایی معتدل است. شهرستان دزفول به دو بخش عمده کوهستانی و دشتی و جلگه ای تقسیم گردیده است. منطقه کوهستانی آن درقسمت شمال شهرستان و منطقه دشتی و جلگه ای شامل مرکز و جنوب شهرستان است .

"دز " و " کرخه" از رودخانه های مهم شهرستان دزفول است. وجود این دو رود مهم و سد دز و دریاچه آن کمک بزرگی به کشاورزی این منطقه کرده است. لازم به ذکر است ، استفاده از وسایل مکانیزه و اجرای طرحهای جدید کشاورزی بر عمران وآبادانی منطقه افزوده است. از اینرو دزفول ازجمله قطبهای کشاورزی خوزستان به حساب می آید. اساس اقتصاد شهرستان دزفول بر کشاورزی ، دامداری و صنایع کارخانه ای استوار گردیده است. کشاورزی که حجم تولید بالایی دارد ، شغل اصلی اهالی دزفول بشمار می رود . محصولات گوناگونی نظیر غلات ، چغندر قند ، مرکبات ، آفتابگردان ، کلم ، هویچ ، زیتون ، انگور ، گلهای زینتی و شکر و همچنین پوست ، پشم ، فرآورده های لبنی و بعضی از تولیدات صنعتی دراین منطقه تولید و مازاد مصرف آن به دیگر نقاط ایران صادر می شود.


شهر دزفول مرکز شهرستان دزفول با بافت تاریخی خود به عنوان موزه ساختمانهای آجری مشهور است. عبور رودخانه زلال و زیبای دز از میان این شهر و وجود باغات سرسبز و زیبای مرکبات درحاشیه شهر و عطر خوش شکوفه های بهار نارنج و پرتقال ، زیبائی و طراوت این شهر را در آغاز بهار چندین برابر می کند. از این رو دزفول یکی از شهرهای خوش آب وهوای ایران درفصل بهار است و مسافران بسیاری را به خود جلب می کند. علاوه بر آن دزفول به جهت نقاط دیدنی و آثار باستانی فراوانش همیشه مورد توجه مسافران و گردشگران بوده است.

درباره پیشینه نام دزفول آورده اند که ابتدا انطابلس نامیده می شد و در طول زمان چندین بار نام آن تغییر کرده است و به مرور زمان به دزفول تغییر نام یافته است. مهمترین دلیل بر وجود سابقه هزاران ساله این شهر وجود پلی است که درسال 260 میلادی ( درزمان ساسانیان ) ساخته شده است و امروزه رابط دو شهر دزفول و اندیمشک است . این پل دارای 14 دهانه است و قدیمی ترین پل جهان است که درحال حاضر تردد وسائط نقلیه بر روی آن جریان دارد. این پل در دوره های گذشته ،بخصوص در زمان عضدالدوله دیلمی ، صفویه و قاجاریه بازسازی و مرمت گردیده است. درکنار پل و نزدیک به ساحل رودخانه آثار آسیابهای قدیمی مشهود است.

مسجد جامع دزفول

مسجد جامع دزفول و مسجد لب خندق مربوط به قرون اولیه اسلام با سبک معماری زیبای اسلامی و نیز دهها اثر ارزشمند تاریخی از جمله تپه چُغابَنوت ،آرامگاه یعقوب لیث ( سردار ایرانی ) و نیز بقاع متبرکه سبزقبا ، محمدبن جعفر، شاه ابوالقاسم ، شاه رکن الدین ازجمله دیگر اماکن زیارتی و سیاحتی شهرستان دزفول است که علاقمندان بسیاری هرساله از آنها دیدار می کنند.


کاوشهای باستان شناسی نشان می دهد تپه چغابنوت که درفاصله سی کیلومتری شرق دزفول واقع شده است مربوط به دوره پیش از سفال می باشد و قدمت آن به حدود 10 هزار سال پیش می رسد. در کشفیات تپه ،تیغه های سنگی ظریف مربوط به دوره پارینه سنگی بدست آمده است. گفتنی است درکنار بافت قدیمی و زیبای معماری دزفول ، بازار قدیمی شهر ازجاذبه های دیدنی آن به شمار می رود.


مهمترین صنایع دستی دزفول درحال حاضر شامل قالی ، گلیم ، جاجیم ، دست ساخته های چوبی و سفالگری است. "کَپوبافی " نیز از شاخص ترین صنایع دستی دزفول است و هرساله انواع مختلف آن به استانهای مختلف ایران و بعضی از کشورهای خارجی صادر می گردد . کَپو شامل سبدهای کوچک ، ظروف میوه و جعبه های کوچک تزئینی است که از برگ درخت خرما و نیز برگ یکی ازگیاهان بومی منطقه بافته می شود و گاهی برای تزئین ، کاموا نیز در آن بکار می رود. ازدیگر صنایع این‌ منطقه می‌توان ورشوسازی را نام برد. در شهرستان دزفول کارگاه‌های ورشوسازی نیز دایر است و در آن‌ها وسایل ‌چای خوری چون سماور ، سینی و منقل تهیه می‌شود. قلم‌ زنی روی طلا و نقره و زرگری‌ نیز در این شهرستان رواج دارد.


آبادان

آبادان جزیره ای مثلث شکل با مساحتی حدود 2800 کیلومترمربع در شمال غربی خلیج فارس است. شهر آبادان مرکز شهرستان آبادان با ارتفاع 5 متر از سطح دریا در فاصله 1066 کیلومتری تهران قراردارد. یاقوت حموی جزیره بزرگ را که بین دو شط یعنی اروندرود و کارون واقع شده «میان رود» نام داده است.

بر اساس نوشته‌های مورخان و جغرافی‌دانان، آبادان روزگاری از لحاظ کشتی‌رانی و سیاحت، اعتباری داشته‌است. در کتاب "حدود العالم" ، آبادان شهری کوچک و آباد بر کرانه دریا معرفی شده است. در این کتاب می خوانیم :

« همه حصیرهای عَبّادانی و حصیرهای سامانی از آن‌جا خیزد و نمک بصره و واسط از آنجاست.»

ابن بطوطه مورخ و جغرافی دان مراکشی ، از شهر آبادان به عنوان «قریه‌ای بزرگ» و ابن حوقل جغرافی دان دیگر مسلمان ، به عنوان «قلعه کوچک آبادی بر کناره دریا» یاد می‌کند.

آبادان در گذشته عَبّادان نامیده و تا این اواخر جزیره خضر خوانده می شد. نام این بندر مهم در ابتدای قرن چهاردهم هجری شمسی به آبادان تبدیل شد.


آبادان جنوبی ترین شهر استان خوزستان از مناطق گرمسیری ایران است و به علت همجواری با رودهای اروند و کارون و نزدیکی به خلیج فارس تابستانی گرم و مرطوب و زمستانی معتدل و متبوع دارد.

از انواع بادهایی که در این منطقه می وزد می توان به بادهای منظم فصلی ، بادهای محلی نظیر باد شمال و باد شرجی و بادهای سام اشاره نمود . بادهای منظم فصلی دارای نسیمی آرام در فصل های خنک و بادی سوزان در ایام گرم است . در میان بادهای محلی ، باد شمال در تابستان خشک و دایم و در زمستان طوفانی و خطرناک است و باد شرجی، بادی مرطوب و سنگین است که موجب آزار مردم می شود . بادهای سام نیز از سمت عربستان می‌وزد و همیشه خاک و شن همراه دارد. این باد بسیار خشک ، گرم و سوزنده‌ است. در سال های اخیر وزش این باد بیشتر شده و مشکلات تنفسی و بهداشتی فراوانی برای ساکنان جزیره آبادان ایجاد کرده است .

در واقع آب و هوای آبادان صحرایی ، گرم و خشک است و برف و یخبندان ندارد. خاک آبادان به دلیل آبرفت رودهای کارون و دجله (که به هم پیوسته‌اند) به وجود آمده‌ و برای کشاورزی بسیار مناسب است. فراورده مهم کشاورزی آبادان خرماست که بخش بزرگی از کل محصول خرمای ایران را شامل می شود. محصولاتی نظیر سیب زمینی، پیاز، کدو، سیب درختی، انار، کیوی، هندوانه، خربزه، کاه، نیشکر، خرما، شیره خرما و گل طبیعی از جمله اقلام صادراتی منطقه است که از طریق مرز دریایی بنادر آبادان و چوئِبدِه به کشورهای قطر، کویت، امارات، استرالیا، کانادا، انگلیس، آفریقای جنوبی و نیوزلند صادر می شود .

 

پالایشگاه آبادان

شکوفایی و گسترش آبادان به دنبال کشف نفت در مسجد سلیمان در استان خوزستان بود . به جهت قرار گرفتن آبادان در ساحل اروندرود و کارون و امکان صدور نفت ازاین بندر به خارج ، پالایشگاه بزرگی درآن احداث گردید . این پالایشگاه در سال 1912 میلادی مورد استفاده قرار گرفت. پالایشگاه نفت آبادان یکی از بزرگ‌ترین پالایشگاه‌های نفت جهان و از مراکز مهم صدور فرآورده های نفتی در نیمکره شرقی به شمار می رود . نفت از اغلب مناطق خوزستان با لوله به این شهر می‌رسد و پس از تصفیه به خارج صادر می‌شود. با ساخت پالایشگاه ، کارشناسان و کارگران ساده از شهرهای دور و نزدیک راهی این مرکز صنعتی نوبنیاد شدند و درنتیجه جامعه ای با زمینه های گوناگون فرهنگی و قومی در آن پدید آمد و وضعیت اقتصادی آن با شتاب ، تحول و پیشرفت یافت. بطوریکه آبادان در سال 1355 شمسی درمیان شهرهای خوزستان بالاترین میزان جمعیت شهری را داشت و یکی از بزرگترین شهرهای مهم صنعتی و بازرگانی ایران بود.



مجتمع پتروشیمی آبادان

 

آبادان همچنین یک مجتمع پتروشیمی دارد که در کنار پالایشگاه آبادان احداث گردیده‌ است. شرکت سهامی پتروشیمی آبادان مرکب از هفت کارخانه می باشد که فرآورده هایی از قبیل اتیلن، کلر، سود سوزآور، پلی وینیل کلراید و مانند آن تولید می کند. این شرکت در سال 1348 ش راه اندازی شد. مجتمع پتروشیمی آبادان با رشد چشمگیر خود، در اشتغال زایی و اقتصاد منطقه نقش موثری ایفا نموده است .


با آغاز جنگ تحمیلی رژیم صدام علیه ایران در 31 شهریور 1359 ش (22 سپتامبر 1980) ،شهر آبادان آماج تهاجمات هوایی و زمینی ارتش عراق قرار گرفت و خسارات مالی و جانی فراوانی بر آن وارد آمد. جنگ به پالایشگاه ، تاسیسات نفتی ، بندرگاهها ، فرودگاه و دیگر مراکز صنعتی و اقتصادی ، شبکه آبرسانی ، تاسیسات برق و نیز به مناطق مسکونی شهر آبادان آسیب بسیار رساند و باعث کاهش محسوس جمعیت شهر و رکود فعالیتهای اقتصادی شد. به این ترتیب ، آبادان در اوایل جنگ نزدیک به یک سال در محاصره نیروهای متجاوز بعث عراق قرار داشت ، اما با رشادت و مقاومت مردم آن و رزمندگان اسلام ، دشمن هرگز نتوانست شهر را به اشغال خود درآورد. سرانجام به دنبال فرمان امام خمینی (ره ) مبنی بر اینکه « حصر آبادان باید شکسته شود» ، طی عملیات بزرگی در اواخر سپتامبر سال 1981 ، محاصره آبادان درهم شکسته شد و دشمن زبون به ناچار گریخت. البته پس از شکستن محاصره نیز تا مدتها این شهر هدف گلوله بارانهای بی امان دشمن بود و درنتیجه تقریبا جای سالمی دراین شهر باقی نمانده بود.

همچنین کاربرد سلاحهای شیمیایی توسط ارتش صدام ، فضای شهر را دچار آلودگیهای شیمیایی کرد که باعث مهاجرت مردم از خانه و کاشانه خود شد . پس از پایان جنگ ، دولت جمهوری اسلامی ایران باتمام قدرت و توان مالی و انسانی خود برای بازسازی و نوسازی ویرانیهای آّبادان کمر همت بست و توانست غالب خرابیها را مرمت و بازسازی کند.

آبادان یکی از قدیمی ترین شهرهای ایران می باشد که از زیباییهای طبیعی، تاریخی، گردشگری، تجاری و معنوی خاصی برخوردار است. سواحل زیبای اروند رود و جزایر آن و دیدار با نحوه صید و صیادی در اسکله های صیادی از جمله جاذبه های طبیعی و گردشگری این منطقه است که با توجه به دمای مناسب هوا بخصوص در اواخر زمستان و اوایل بهار پذیرای علاقمندان از سراسر ایران است . علاوه بر آن از جاذبه های تاریخی و توریستی آبادان می توان به موزه آبادان ، بازارهای این شهر ، مساجد متعدد و کلیسای ارامنه اشاره نمود .

موزه آبادان

 

موزه آبادان در سال 1328 ش با الهام از معماری سنتی ایران ساخته شده‌ و دارای گنبدی متأثر از گنبد دانیال نبی در شوش است. این موزه با مجموعه آثاری از دوره ما قبل تاریخ و آثاری از دوره های متأخر تا دوره قاجاریه و نیز آثاری از هنرمندان کارگاه های هنرهای سنتی ، گوشه هایی از تاریخ آبادان را به تصویر می کشد.



آبادان به دلیل همجواری با کشورهای خلیج فارس و داشتن صادرات و واردات کالا از طریق لنج و کشتی دارای بازارهای متنوع و متعدد با قیمت های مناسب است که سبب شده است که مردم از شهرستان‌ها و استان‌های دیگر برای خرید و سیاحت به این شهر سرازیر شوند و بازارهای آبادان رونق بگیرند.



کلیسای سورت گاراپت

«کلیسای سورت گاراپت » آبادان نیز که در سال 1319 ساخته شده است در زمره آثار تاریخی آبادان بشمار می رود . این کلیسا در زمان جنگ عراق آسیب دید اما توسط ستاد بازسازی مناطق جنگی مرمت شد. کلیسای ارامنه گریگوری آبادان بزرگترین تالار اجتماعات ارامنه مقیم آبادان محسوب می‌شده است. این کلیسا دیوار به دیوار مسجد بهبهانی‌ها قرار دارد و نماد آزادی ادیان و همچنین فرهگ و هنر زیبای ایرانی است .

اما جاذبه های معنوی آبادان و خرمشهر در فاصله ۱۵ کیلومتری آن، حدیث دیگری دارد. همه ساله با نزدیک شدن ایام نوروز (سال نوی ایرانیان) میلیونها ایرانی در قالب کاروان راهیان نور از جبهه های نبرد دلیرمردان ایران زمین بازدید می کنند. ساحل اروندکنار که در بین شهر مرزی اروند کنار ایران و شهر فاو عراق واقع شده ، مکانی بسیار معنوی جهت به خاطر آوردن سالهای دفاع مقدس است. همه ساله در این مکان نمایشگاهها و شبیه سازی هایی از ایام دفاع مقدس برپا می گردد که روزانه پذیرای دهها هزار مسافر است.

صنایع دستی متعددی نظیر احرام بافی، قالیبافی، حصیر بافی، گلیم بافی، سفالگری، صنایع دریایی (تور بافی و ساخت وسایل تزئینی از صدف و ...) نقاشی روی سفال و قلاب بافی در شهرستان آبادان رواج دارد و از جمله سوغاتیهای این شهرستان بشمار می رود .

 

خرمشهر؛ شهر خون


اینجا خرمشهر است . خونین شهر دیروز . شهر آزادیخواهان شهید، سمبل مقاومت و پیروزی ، شهر نخل های بلند ، آری اینجا خرمشهر است. شهری که اگر کوچه ها و خیابان هایش زبان داشتند،حکایت جنگ های تن به تن و نبردهای کوچه به کوچه جوانان رشیدش را با متجاوزان بعثی باز می گفتند. منطقه ای که طی جنگ تحمیلی رژیم بعثی صدام و استکبار جهانی علیه ایران ، متحمل صدمات جبران ناپذیری شد. دیار مقدسی که برای آزادی هر وجب از آن ، فرزند عزیزی از ایران اسلامی به خاک و خون غلطیده و سرانجام با پس از 19 ماه اشغال ، توسط دلاوران ایران زمین در عملیاتی متهورانه آزاد و به طورکامل از لوث وجود اشغالگران پاکسازی شد.


شهرستان خرمشهر در فاصله‌ 994 کیلومتری‌ تهران‌ در منتهی الیه جنوب غربی جلگه خوزستان در محل تلاقی رود کارون و اروند رود، درنزدیکی منطقه استوایی واقع شده است. این شهرستان از شمال به شهرستان اهواز ، ازشرق به شهرستان شادگان ، ازجنوب به آبادان و خلیج فارس و از مغرب به کشور عراق محدود است. بلندی خرمشهر از سطح دریا 3 متر و آب و هوای این شهرستان به علت نزدیک بودن به عربستان و عراق تحت تاثیر بادهای گرم و خشکی است که از این کشورها می وزند. میزان رطوبت نسبی موجود در این ناحیه به علت نزدیکی به اروند رود و خلیج فارس در تمام فصل های سال بالاست. عمده ترین محصول کشاورزی شهرستان خرمشهر خرما و مرکبات است. دام‌داری در منطقه رواج دارد و انواع محصولات حیوانی از قبیل لبنیات، پوست، پشم از فرآورده های این منطقه است.

دربعضی از روستاهای این شهرستان ، عبابافی ، جاجیم بافی و حصیر بافی رواج دارد. مناسب است بدانید زبان مادری سکنه اغلب این روستاها عربی است . البته ایرانیان عرب زبان ساکن در این منطقه در محاورات خود علاوه بر عربی ،به زبان فارسی هم تکلم می کنند. از محوطه‌های تاریخی منطقه‌ می‌توان‌ به بندر سرق‌ که مرکز صادرات شیشه و مصنوعات سفالی و دستی است، اشاره کرد. پل قدیم و جدید خرمشهر، اسکله قایقرانی ، بازار ماهی فروشان ، ساختمان هلال احمر، کاخ فیلیه و مسجد جامع خرمشهر ( نماد مقاومت ) از دیگر آثار دیدنی شهرستان خرمشهر به شمار می‌آیند.


شهر بندری خرمشهر مرکز شهرستان خرمشهر در فاصله 128 کیلومتری اهواز مرکز استان خوزستان واقع شده است. رود کارون از این شهر می گذرد و پس از تقسیم شهر به دو بخش غربی و شرقی ، به اروندرود می پیوندد. کمربندی از درختان نخل به عرض 400 متر شهر را از نقاط دیگر جدا می سازد.

خرمشهر در قرن‌ دوازدهم‌ هجری‌ قمری‌ روستای‌ کوچکی‌ بشمار می‌رفت‌ که‌ در اوایل‌ قرن‌ سیزدهم‌ به‌ بندری‌ معتبر تبدیل‌ گردید. خرمشهر از زمان‌ تأسیس‌ به‌ دلیل‌ اهمیّت‌ راهبردی آن ، مورد توجه‌ بود و چندین‌ بار به ‌اشغال‌ قوای‌ خارجی‌ درآمده‌ و آزاد شده‌ است‌. انگلیسی ها در سال 1875 میلادی ، امپراتوری عثمانی در سال 1883 میلادی، و ارتش بعثی عراق در سال 1980 میلادی خرم‌شهر را اشغال کرده اند. سرنوشت تاریخی خرم‌شهر که پر از فراز و نشیب است، به تنهایی گویای اهمیت این سرزمین به لحاظ موقعیت جغرافیایی و استراتژیکی است.


کشف‌ نفت‌ در قرن‌ نوزدهم‌ و مجاورت‌ خرمشهر با پالایشگاه‌ نفت‌ آبادان‌ اهمیّت‌ آن‌ را دو چندان‌ کرد و به عمران و آبادانی این شهر بیش از پیش کمک کرد. دراین زمان تجارتخانه های بزرگ داخلی و خارجی در خرمشهر افتتاح گردید.

نخستین اسکلهٔ بزرگ خرمشهر در سال ۱۳۰۸ خورشیدی و در جریان پهلوگرفتن یک فروند کشتی اقیانوس‌پیما به بهره‌برداری رسید. با ساخت ۶ اسکلهٔ بزرگ دیگر در کرانه‌های اروندرود، این بندر در جریان جنگ جهانی دوم به پیروزی متفقین کمک بسیار بزرگی نمود.


پیش از جنگ تحمیلی صدام علیه ایران ، خرمشهر به دلیل موقعیت جغرافیایی و بازرگانی و ارتباط با دریای آزاد ، ثروت عظیمی را در خود جای داده بود. وجود دفاتر بازرگانی و تجارتخانه های بزرگ و نمایندگیهای شرکتهای بزرگ تجاری داخلی و خارجی و همچنین شرکتهای بزرگ کشتیرانی ، به خرم‌شهر چهره یک بندر بین المللی بخشیده بود و ساکنانش به زبان فارسی، عربی و دیگر زبان های خارجی آشنایی داشتند. اما جنگ نابرابر سال 1980 به این شهرستان آسیب فراوان رساند و چهره شهر خرم‌شهر را که عروس شهرهای خوزستان لقب داشت به کلی تغییر داد. البته مدافعین نظامی و مردمی خرمشهر با کمترین امکانات ، تا آخرین لحظات با دشمن جنگیدند و با مقاومت ، ایثار و جانفشانی خود ، حدیثی حماسی و انقلابی و در عین حال غم انگیز و مظلومانه را رقم زدند و تاریخی پرافتخار و درخشان از خود برجای نهادند.

تجاوز رژیم بعث عراق به خاک ایران و اشغال خرمشهر


رژیم بعثی عراق در حمله به ایران از حمایتهای وسیع و بی حساب قدرتهای بزرگ برخوردار بود. آنها این رژیم را تا دندان مسلح کرده و آخرین تکنولوژیهای نظامی وقت را در اختیارش قرار داده بودند و با دقیق ترین اطلاعات ماهواره ای هرنوع تحرک نیروهای ایرانی را در اختیار رژیم عراق قرارمی دادند. ازاینرو براساس محاسبات نظامی قدرتهای استکباری ، آزاد سازی خرمشهر توسط ایران، امری غیرممکن بنظرمی رسید. بطوریکه صدام رئیس رژیم عراق ،ادعا کرده بود اگر رزمندگان ایرانی خرمشهر را باز پس بگیرد ، کلید بصره را نیز به آنها خواهم داد.

اما نیروهای مسلح شجاع و غیور ایران همراه با نیروهای مردمی دلاور و فداکار بااتخاذ تدابیر پیچیده نظامی ، مزه شکست سختی را به رژیم متجاوز عراق چشاندند و طی یک عملیات سریع و تاریخ ساز خرمشهر را محاصره و علیرغم ناباوری جهانیان این شهر را در روز سوم خرداد 1361 (24 ژوئن 1982 میلادی ) آزاد کردند.

اعلام خبرآزادی خرمشهر از رادیوی جمهوری اسلامی ایران ، ملت شهید پرور ایران را که مدت ها در آرزوی چنین لحظه ای بودند، غرق در شادی و سرور ساخت. امروزه خرم شهر بازسازی کامل شده و علاوه بر زیبایی های تاریخی و باستانی آن، موزه جنگ نیز در آن به نمایش در آمده است . مردم غیور و شجاع خرم‌شهر با همراهی دولت ، در سامان بخشیدن به وضعیت اقتصادی و بازرگانی شهرستان خود تلاش می کنند و در این راه موفقیت های بسیاری هم به دست آورده اند.

تالاب بین المللی شادگان

براساس نظر دانشمندان، تالابها کیسه های هوایی زمین هستند که بقای بسیاری از موجودات زنده بسته به وجود آنهاست. همانگونه که انسان برای ادامه حیات نیاز به رگهای خونی و ریه دارد رودها و تالابها نیز به منزله رگها و ریه های زمین هستند و وجود آنها برای ادامه حیات ضروری است. تالاب بین المللی شادگان بامساحت 296 هزار هکتار نمونه ای ازاین تالابهاست.

سطح تالاب با گیاهانی چون لویی و چولان و انواع گیاهان غوطه ور پوشیده شده است و محل مناسبی برای پذیرش هزاران پرنده آبزی مهاجری است که از شمال اروپا ، کانادا و سیبری در پاییز به این منطقه روی می آورند.

دراین تالاب ،انواع ماهیان آب شیرین و شور ، ماهیهای پرورشی و پرندگانی چون فلامینگو ، حواصیل ،لک لک ، غاز وحشی ، اردک ، انواع مرغابی ،پلیکان سفید و از پستانداران گربه وحشی ،گراز ، شغال و روباه زندگی می کنند. تالاب بین المللی شادگان تنها زیستگاه و محل زاد و ولد اردک مرمری درجهان است و پرندگانی چون گیلانشاه خالدار و اکراس آفریقایی نیز از نمونه های بسیار کمیابی هستند که دراین منطقه یافت می شوند.

به طور کلی تالاب بین المللی شادگان زیستگاه یک سوم گونه های جانوری و گیاهی است که در معرض خطر انقراض قرار دارند. این تالاب ، آب کشاورزی و علوفه مورد نیاز دامداری بیش از صد روستای اطراف شادگان را تامین می کند. تالاب شادگان دارای ارزش بین المللی است و تحت عنوان پناهگاه بین المللی حیات وحش شادگان نیز گونه های بسیار کمیابی از جانوران را در خود جای داده است.

شهرستان شوشتر


شهرستان شوشتر نزدیک به 3500 کیلومتر مربع مساحت دارد. از لحاظ طبیعی دامنه‌های پایانی کوههای زاگرس، مرز شرقی این شهرستان و رود « دز » مرز غربی این شهرستان را تشکیل می‌دهد. میانگین ارتفاع شهرستان شوشتر از سطح دریا ۱۵۰ متر است. کوه اصلی مشرف به شوشتر فدلک نام دارد که پایان چین خوردگیهای زاگرس در جلگه خوزستان است. فاصله شوشتر تا اهواز ، مرکز استان خوزستان ، ۸۵ کیلومتر و تا تهران ۸۳۱ کیلومتر است. شهر شوشتر مرکز این شهرستان از نظر وجود آثار ارزنده تاریخی ازاهمیت خاصی برخوردار است.

هوای شهرستان شوشتر مانند سایرشهرستانهای خوزستان گرم و درجه حرارت آن در تابستان گاهی تا 50 درجه سانتیگراد می رسد و در زمستان هوای مطبوعی دارد. از مهمترین ارتفاعات شهرستان شوشتر کوه تفت ، کوه سیاه و کوه چال را می توان نام برد .

رود کارون

 

مهمترین رودخانه ای که در این شهرستان جریان دارد ،کارون است که از کوههای بختیاری سرچشمه می گیرد و در ناحیه شمال و شمال غربی شهرستان شوشتر به دو قسمت تقسیم می شود. یک شعبه کارون معروف به « گَرگَر» از شمال شرقی شهر شوشتر گذشته و در داخل شهر تشکیل چندین آبشار بسیار زیبا را می دهد . شعبه دیگر این رود «شطیط » نام دارد که به طرف جنوب غربی شهر جریان دارد . دو شعبه گرگر وشطیط پس از طی 50 کیلومتر در محلی در جنوب شوشتر به همدیگر متصل می گردند.


درمجموع می توان گفت کارون و شعباتش همچون جزیره ای شوشتر را دربر گرفته اند ،بگونه ای که از هر طرف که بخواهیم وارد شهر شوشتر شویم ، بناچار باید از روی پل هایی که بر روی رودخانه بسته شده عبور نماییم. قرارگرفتن شوشتر درمنطقه جلگه خوزستان ، این شهرستان را از لحاظ منابع آبهای زیرزمینی نیز بسیار غنی نموده و سرسبزی و طراوت خاصی به این منطقه بخشیده است.

حدود 50 درصد اراضی حاصلخیز و درجه یک استان خوزستان و نیز یک سوم آبهای استان در شهرستان شوشتر جاری است و از مناطق مهم و فعال کشاورزی است. از مهمترین محصولات کشاورزی این منطقه گندم ، جو ، برنج ، لوبیا ، ماش ، کنجد ، چغندر قند ، نیشکر و انواع سبزیجات و صیفی جات را می توان نام برد.

به علت آب و هوای گرم و خشک منطقه ، گیاهان از نوع گرمسیری و بیابانی هستند و عمده درختان منطقه شامل نخل ،کُنار(KONAR)، بید و اُکالیپتوس است. در مسیر رودخانه ها و آبراهه ها ، بیشه زارهای وسیعی وجود دارند که پوشش عمده گیاهی آنها را درختان بید و گز تشکیل می دهند.


کشاورزی در شهرستان شوشتر به دو صورت سنتی و مکانیزه انجام می شود . مجتمع کشت و صنعت کارون در فاصله 12 کیلومتری غرب شهر شوشتر ،نمونه ای از کشت مکانیزه در این منطقه است. درکنار مزارع کشت و صنعت کارون ،کارخانه نیشکر کارون قرار دارد که یکی از بزرگترین کارخانجات نیشکر خاورمیانه است و در کنار آن صنایع جانبی متعددی وجود دارد. به عنوان نمونه می توان به شرکت تولید نئوپان کارون ، شرکت تهیه و تولید خوراک دام کارون ، شرکت کاغذ کارون ، شرکت شیمی کارون و شرکت ماهی کارون که به کار پرورش و تولید ماهی اختصاص دارد ، اشاره نمود . مناسب است بدانید درچند دهه اخیر پرورش آبزیان در استان خوزستان متداول گردیده و در شوشتر این حرفه توسعه خاصی یافته است و درحال حاضر حدود سی و پنج درصد از کل آبزیان استان خوزستان در شهرستان شوشتر تولید می گردد . بخشی ازماهی تولیدی به عنوان مواد غذایی مردم مورد استفاده قرارمی گیرد و مازاد تولید را به شهرهای اطراف ،خارج استان و حتی به کشورهایی مانند کویت صادرمی کنند.


دامپروری نیز ازمنابع درآمد مردم شهرستان شوشتر است. در این منطقه دامپروری در دو شکل سنتی و جدید آن دیده می شود . مراتع خوزستان از نوع قشلاقی هستند و در ماههای سرد سال سرسبز هستند . عشایر ایل بزرگ بختیاری از اوایل پاییز به طرف خوزستان می آیند و یکی از اقامتگاههای آنهامراتع اطراف شوشتر است و تا اوایل بهار از سرسبزی مراتع حومه شوشتر استفاده می کنند. روستائیان شوشتر نیز به منظور تهیه فراورده های لبنی ازدامهایی نظیر گاو و گاومیش نگه داری می کنند. درمقابل دامداری سنتی ، دامپروری به شیوه جدید نیز در منطقه وجود دارد که به منظور اصلاح نژاد دام های منطقه و بالابردن میزان تولید می باشد. ازاین رو واحدهای متعدد دامپروری مدرن در منطقه راه اندازی شده است. منطقه شوشتر قابلیت پرورش اسب را نیزدارد و حدود 30 درصد از کل اسبهای استان خوزستان متعلق به شوشتر است .

منطقه شوشتر به واسطه امکانات طبیعی آن محل زندگی پستاندارانی مانند آهو ، گربه وحشی ، روباه ، شغال ، گرک ، سمور و گراز است. در ارتفاعات گُتوَند ، در قسمت شمال غربی شهرستان پستاندارانی مانند کَل و بز و قوچ و میش وجود دارد . این شهرستان همچنین در فصل زمستان پذیرای پرندگان بسیاری نظیر مرغابی ،غاز ، آنقوت ( Angoot ) ،اردک ، درنا ، هدهد ، بلبل خرمایی و سار است . از اواخر تابستان تا شروع اولین بارندگی پرندگان شکاری نظیر باز ،شاهین و عقاب نیز درمنطقه دیده می شوند.


تاریخ بنای شهر شوشتر روشن نیست و در افسانه های ایرانی بنای آن را به هوشنگ پادشاه پیشدادی نسبت داده اند. قدیمی ترین آثاری که بدست آمده نشانگر این است که شوشتر در زمان ساسانیان وجود داشته است . حفاریها و کشفیات و بناهای تاریخی بسیار قدیمی شوشتر گویای آن است که این شهر مورد توجه حکام قرون گذشته بوده است. ساختن سد شادروان ، سد میزان ، قلعه های سلاسل و رستم ، آبشارهای شوشتر و بسیاری مکانهای تاریخی دیگر دلیلی براین ادعاست.به استناد کتب تاریخی نام شوشتر را به واسطه مساعد بودن آن ازنظر فراوانی آب و حاصلخیزی زمین ،شوشتر یعنی خوبتر نامیده اند . شوشتر درگذشته نقش بندری داشته و از طریق رودخانه کارون با بنادر هندوستان و کشورهای حوزه خلیج فارس در ارتباط بوده است.

تا اواخر دوره قاجار کسب و کار در شوشتر رونق فراوان داشته است زیرا تولیدات کشاورزی - دامی و صنایع دستی متنوعی داشته و منطقه ای آباد و پررونق بوده است. شهرستان شوشتر تعداد زیادی از علما و فضلا و شعرا را دردامان خود شوشتر پرورش داده و خدمات شایان توجهی به اسلام نموده است به طوری که ازاین بابت ازشهرهای مهم ایران بشمارمیرفته است .درتوصیف شوشتر ابن بطوطه جهانگرد مراکشی در سفرنامه معروف خود آورده است :

« تُستَر (شوشتر) شهری بزرگ ، زیبا، خرم و دارای مزارع نیکو و باغ های عالی است.این شهر محاسن زیاد و بازارهای معتبر دارد و از شهرهای قدیمی است.در دوطرف رودخانه باغ ها قرار دارد میوه در تستر فراوان است .خیرات و برکات این شهر بسیار و بازارهای آن درخوبی بی مانند می باشد.»

ابن بطوطه در سفرنامه خود همانند ابن خلدون از فرهنگ و فرهنگ شهری سرزمین فارس یا ایران با عظمت یاد کرده و حتی در تبریز و شوشتر دانشمندانی را ملاقات نموده که بر تمام دانشها چیره بوده‌اند. وی علمای شوشتر را جزو بزرگترین دانشمندان نامیده است.


ابوعبدالله محمدبن احمد مقدسی جهانگرد عرب نیز درباره آبادی شهرشوشتر درکتاب «اَحسنُ التَّقاسیم فی تَعرفة الاَقالیم » گفته است :

"درهمه این سرزمین ،خوش تر،استوارتر و مهم تر از شوشتر نیست و نهری به دور آن می چرخد. نخلستان و باغها آن را فراگرفته است . بافندگان ماهر پنبه و دیبا در آن بسیارند و از همه شهرها برتر است."

سابقه دیبای شوشتر حداقل به دوره ساسانی می رسد و بسیاری از مورخین و جهانگردان از شهرت جهانی پارچه های دست بافت شوشتر وخوزستان سخن گفته اند. متاسفانه صنعت پارچه بافی که از ارزش و اهمیت خاصی در شوشتر برخوردار بوده است ،در دوره قاجاریه روبه انحطاط نهاد. امروزه نیز به صورت محدود کارگاههای صنایع دستی در شهر شوشتر وجود دارد که به بافت پارچه های ضخیم نظیر چوقا (تن پوش پشمی عشایر بختیاری )، موج بافی (نوعی زیرانداز) و بافت سجاده اختصاص دارد. البته گفتنی است هنوز هم گلیم وقالی بافت شوشتر از زیبائی و اعتبار خاصی برخوردار است و در ردیف صنایع دستی ارزشمند منطقه بشمار می رود .

 

بند شاپوری

درشوشتر تاسیسات قدیمی نظیر سدهاو آسیابهای متعدد به چشم می خورد که این شهر را به صورت موزه ای زیبا از تاسیسات مهار آب درآورده است و این خود نشان از هوش و ذکاوت ایرانیان در استفاده بهتر از مهار آبها در گذشته دارد.

به عنوان نمونه می توان ازبند شاپوری یا بند میزان نام برد. مناسب است بدانید مجموعه آسیاب‌ها و آبشارهای شوشتر در سال ۲۰۰۹ با عنوان نظام آبی تاریخی شوشتر در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت جهانی رسید.

رودخانه گَرگَر؛ شاهکار مهندسی اعصار کهن

 

در شوشتر مجموعه‌ای به هم پیوسته از پلها، بندها، آسیاب‌ها، آبشارها، کانال‌ها و تونل‌های عظیم هدایت آب هستند که در ارتباط با یکدیگر کار می‌کنند و در دوران هخامنشیان تا ساسانیان، جهت بهره‌گیری بیشتر از آب ساخته شده‌اند. مجموعه آسیاب‌ها و آبشارهای شوشتر در مسیر «رودخانه گَرگَر» که خود از شاهکارهای فنی و مهندسی اعصار کهن است، بنا شده است. رود گرگر آبراهی مصنوعی است و احداث آن را به اردشیر بابکان، پادشاه ساسانی نسبت داده‌اند. این محوطه مجموعه‌ای از سد، تونل‌ها، کانال‌های فرعی و آسیاب‌های آبی است که به صورت یک مجموعه صنعتی- اقتصادی بوده و جزئی از مجموعه بزرگ «سازه‌های آبی شوشتر» می‌باشد که در کتب تاریخی مکرراً به آن اشاره شده است.

اساس کار مجموعه به این صورت است که سد گرگر مسیر رودخانه را مسدود کرده و سطح آب را برای آبگیری 3 تونل حفر شده در تخته سنگ بالا می‌آورد.

تونل‌های سه گانه، آب را به مجموعه هدایت می‌کنند و به کانال‌های متعددی تقسیم می‌شوند که پس از گرداندن چرخ آسیاب‌ها، آب به صورت آبشارهایی به محوطه‌ای حوضچه مانند سرازیر می‌شود. در سفرنامه مادام ژان دیولافوآ (Jane Dieulafoy) باستان‌شناس فرانسوی از این محوطه به عنوان بزرگ‌ترین مجموعه صنعتی پیش از انقلاب صنعتی یاد شده است.

بند میزان، نهر دَستکَند گرگر، مجموعه آسیابها و آبشارهای گرگر، بند برج عیار، پل بند شادروان، قلعه سلاسل و تاسیسات سر دهانه نهر داریون، بندخاک و پل لشکر از جمله مهمترین عناصر این مجموعه هستند.

به عنوان نمونه می توان از بند شاپوری یا بند میزان نام برد. این سد در شمال شرقی شوشتر قرار دارد و آب رودخانه کارون را به دو بخش تقسیم می کند. ساختمان این سد مربوط به دوره شاپور اول ساسانی است و پس از پیروزی بر والرین امپراتور روم ساخته شده است. سد مذکور به دفعات در دوره های مختلف ترمیم شده است .

پل شادروان

پل شادروان نیز از آثار برجای مانده از دوره شاپور ساسانی است .این پل در فاصله 300 متری غرب بند میزان قرار دارد. ارتفاع پل از کف رودخانه حدود ده متر است و آثار شانزده دهانه پل با طاقهای آن باقی مانده است. قلعه سلاسل نیز از دیگر آثار تاریخی شوشتر است. قلعه سلاسل ، دژی بسیار بزرگ برجای مانده از دوره ساسانیان است. در گذشته قلعه دارای حیاط های بزرگ و تاسیسات نظامی ، حمامها، برجها و سربازخانه بوده و خندقی اطراف آن وجود داشته که درحال حاضر بخشهای عمده آن تخریب شده است .


یکی از ویژگی‌های بسیار بارز مجموعه آسیاب‌ها و آبشارها مجاورت آن با بافت تاریخی شهر شوشتر است. این محوطه علاوه بر استفاده‌های صنعتی، در ایام کم آبی نیز، آب مورد نیاز ساکنین را تأمین می‌نمود. یک ویژگی بسیار زیبا و منحصر بفرد بصری نیز که در این مجموعه وجود دارد و جلوه‌ای خاص به آن می‌بخشد این است که آب حاصل از پساب آسیاب‌ها به صورت آبشارهای مصنوعی زیبا به محوطه‌ای حوضچه مانند می‌ریزد که منظره‌ای چشم‌نواز و دل‌انگیز را در مقابل دیدگان هر بیننده ای بوجود می‌آورد. همچنین در محوطه پشت بند که محل آبگیری 3 تونل معروف «سه کوره»، «دهانه شهر» و «بلیتی» است نیز چشم انداز زیبایی به چشم می‌خورد. این تونل‌ها در پشت «پل بند گرگر»، وظیفه انتقال حجم معینی از آب را برای به حرکت درآوردن پره‌های آسیاب برعهده داشته‌اند.

مجموعه آسیاب‌ها و آبشارهای شوشتر با توجه به زمان ساخت از شاهکارهای فنی و مهندسی در جهان است. این شاهکار مهندسی هم در ایران و هم در جهان بی‌نظیر است.




زیارتگاهها و بقاع متبرکه نیز از دیگر آثار ارزنده تاریخی شوشتر است . در هر کوچه ،محله و یا خیابانی در شوشتر، مسجد و زیارتگاهی دیده می شود و این ریشه درشدت علاقه مردم به مراسم مذهبی دارد . این ویژگی خاص موجب شده است به این شهر لقب "دارالمؤمنین" (خانه مومنین ) بدهند . مسجد جامع شوشتر یکی از معروفترین مساجد شوشتر است.

این مسجد درسال 254 هجری قمری یعنی حدود 12 قرن پیش بنا شده است . بر روی دیوارهای مسجد جامع، آیات قرآن به خط کوفی وبه شکل زیبایی گچبری شده است. مسجد در طرف شمال دوازده ردیف ستون و در طرف جنوب هشت ستون دارد که بلندی هرکدام از ستونها در حدود پنج متر است. از مشاهده قوس طاق ها و ایوان رفیع و شبستان آن که به شیوه معماری دوره ساسانی ساخته شده است، قدمت بنا و تعلق آن به اوائل دوره اسلامی تا حدودی روشن می شود. مسجد دارای حیاط وسیع و ستونهای قطور و بسیار محکمی می باشد به طوری که قطر هر ستون بیش از یک و نیم متر است و بنای آن بیشتر از سنگ و آجر است و دارای منبری قدیمی است که قدمت آنرا 700 سال نوشته اند. بلندی مناره ابتدا 26 متر بوده و قسمت بالای آن تخریب گردید و هم اکنون در حدود 18 متر است.


آخرین دسته از آثار قدیمی ارزشمند شهر شوشتر مربوط به منازل و عمارتها و کاروانسراها است که ازنظر معماری و قدمت ، قابل توجه می باشند .از معروفترین ساختمان ها می توان به منازل « مستوفی» و «معین التجار» اشاره نمود . سبک معماری این دو بنا مربوط به دوره قاجاریه می باشد و ازتزئینات داخلی نظیر گچبری و سنگ کاری و آجرکاری بسیارزیبایی برخوردار می باشند . به جهت اینکه این بناها بر رودخانه کارون اشراف دارند چشم انداز دل انگیزی برای تماشاگران پدید می آورند . منزل مستوفی دارای دو قسمت اندرونی و بیرونی است. قسمت بیرونی که فعلاً اداره میراث فرهنگی شهرستان است، شامل هشتی ، اتاقهای اطراف راهروی ورودی ، اتاقهای پذیرایی، شاه نشین ، نمای تزئینی مشرف به پل بند شادروان و اتاقهای دیگر است. منزل معین التجار بصورت تک ایوانی و دوره ساز در دو طبقه ساخته شده است. درب و پنجره های چوبی و چند مورد ارسی ( نوعی در چوبی کشویی ) داشته که اکنون بخشی از آنها سالم است. بنا در سالهای گذشته تفکیک و تبدیل به 3 قسمت مجزا شده است. تزئینات بکار رفته شامل آجر کاری بر سطوح دیوارها (نقوش گیاهی و هندسی) گچبری مشبک بصورت نورگیر بالای سر در با نقوش گره چینی است . گفتنی است این دو بنا در فهرست آثار ملی ایران جای گرفته اند.

شهر تاریخی شوشتر با دارا بودن تعداد زیادی جاذبه های تاریخی نظیر بافت تاریخی ، اماکن مذهبی ، سازه های جهانی آبی تاریخی از یک سو و پتانسیل های طبیعی همچون باغات ، گردشگاه ها و ... از سوی دیگر، همیشه و در تمام طول سال مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی با سلیقه های متفاوت می باشد.

یکی از بارزترین ویژگی های این شهر که آن را از سایر شهرهای مشابه متمایز می کند وجود باغات، مزارع و زمین های کشاورزی در درون شهر می باشد. مهمترین دلیل ایجاد این فضاها در دل شهر، وجود منابع آبی فراوان رود کارون است که شهر را همچون جزیره ای در میان گرفته است.

باغ تاریخی خان

 

باغ تاریخی خان که مربوط به دوره قاجار می باشد، یکی از مهمترین باغات شوشتر است که به دلیل موقعیت قرارگیری در حاشیه نهر گرگر، از زیباترین باغ های درون شهری ایران محسوب می شود.

با وجود اینکه بیشترین اقدامات انجام شده در مورد سازه های آبی شوشتر مربوط به دوره ساسانیان می باشد اما در دوره قاجار اقداماتی نوین و نگرشی نو در سیستم آبرسانی به باغات شوشتر ، ازجمله باغ خان صورت پذیرفته است. مساحت این باغ 20500 متر مربع می باشد. باغ خان شوشتر بر خلاف باغ های ایرانی (با خیابان کشی و کوشک میانی و دیگر الحاقات) به صورت سنتی و بومی شکل گرفته است. درختان این باغ شامل خرما، کنار ، لیمو ، پرتقال ، موز ، نارنج ، انجیر ، انار ، توت و گیاهان زینتی مانند گل شاه پسند و غیره می باشد. آبیاری این باغ به شیوه سنتی و توسط کانالهای دست کَند در مجموعه آبشارهای شوشتر و با جریان رود گرگر انجام می شود.

 

شهرستان بهبهان

شهرستان بهبهان در فاصله 225 کیلومتری اهواز مرکز خوزستان واقع شده است و شهر بهبهان با ارتفاع 320 متر ازسطح دریا مرکز این شهرستان است. بهبهان به سبب ویژگی های طبیعی خود، منطقه ای گرمسیری و دارای آب و هوای نیمه بیابانی است. ازاین رو دارای تابستانهای گرم و سوزان است. شهرستان بهبهان را ارتفاعاتی احاطه کرده اند . در شمال دشت بهبهان رشته کوه خائیز که بلندترین نقطه آن یک‌ هزار و ۸۸۵ متر است و نیز کوه حاتم با ارتفاع بیش از ۲ هزار و ۱۰۰ متر قرار دارد. در جنوب این دشت ، کوه پازنان و دریزه‎کوه با حداکثر ارتفاع ۶۰۰ متر ، در غرب آل‌کوه و زرد با ارتفاع حداکثر ۷۸۵ متر و در شرق کوه رمه‌چر با حداکثر ارتفاع ۷۰۰ متر واقع شده ‎است. رودخانه های مهم شهرستان بهبهان رودخانه مارون (جراحی ) و رودخانه خیرآباد است. هردو رودخانه ضمن مشروب ساختن بخشی از بهبهان سرانجام به خلیج فارس می ریزند.


صنایع شهرستان بهبهان به دو دسته صنایع دستی و ماشینی تقسیم می شود. صنایع ماشینی خود شامل صنایع سبک مانند صنایع غذایی، چوب و وسایط حمل و نقل و صنایع سنگین چون صنایع مربوط به نفت و انواع معادن و سنگهای ساختمانی می شود. کارخانه سیمان، آجر ماشینی، ملامین سازی، ظروف آلومینیوم، کابینت‌سازی و قندسازی از مهم ترین کارخانه‌های این منطقه محسوب می‌شوند. از منابع و معادن زیر زمینی این شهرستان می توان به نفت، سنگ های آهک، سنگ گچ، خاک رس، شن و ماسه و مواد اولیه برای تولید سیمان اشاره کرد. وجود زمین های حاصلخیز برای کشاورزی، امکانات کافی منطقه برای دامداری، غنی بودن از لحاظ معادن و منابع زیرزمینی و شکوفایی صنایع اعم از صنایع دستی و ماشینی سبک و سنگین، اقتصاد و بازرگانی این منطقه را رونق بسیار بخشیده است ، به طوری که برخی از مردم این شهرستان دارای شغل بازرگانی هستند.

 





شهرستان بهبهان به دلیل شرایط آب و هوایی گرمسیری و وجود رودهای جراحی و خیرآباد و داشتن خاک قابل کشت، امکانات مساعدی را برای گسترش بخش کشاورزی دارا می باشد. انواع محصولات کشاورزی غذایی و محصولات کشاورزی صنعتی در این منطقه به عمل می آید. مهمترین محصولات این شهرستان گندم، جو، برنج، پنبه، چغندر قند، کنجد و انواع صیفی جات و مرکبات همچون نارنج، زردآلو، انگور، سیب ترش، توت، زیتون و ... است . دامپروری نیز در این منطقه رواج دارد و عمدتاً به صورت دامپروری سنتی می باشد که به‌وسیله طوایفی از ایلات در کهکیلویه و ترک قشقایی صورت می گیرد. محل قشلاق این ایلات همیشه بهبهان بوده و از گذشته این شهر، مرکزی برای داد و ستد ایلات به شمار می رفته است.

بهبهان به واسطه قرارگرفتن دربین استانهای خوزستان و کهگیلویه وبویر احمد و فارس و نیز به دلایل اهمیت استرتژیکی نظامی ، راهداری و موقعیت مهم کشاورزی ، همیشه مورد توجه بوده وبه همین دلیل دارای ابنیه و آثارمتعدد تاریخی است.

درمورد سابقه تاریخی بهبهان ذکراین نکته ضروری است که این شهر در گذشته روستایی کوچک درچند کیلومتری « ارجان » یکی ازشهرهای بزرگ فارس دردوره ساسانیان بوده است که پس از خرابی ارجان ، بهبهان آباد شده است. مورخین اسلامی نظیر اصطخری ،ابن حوقل ، مقدسی و ناصرخسرو قبادیانی در کتب خود از « ارجان » و موقعیت ممتاز آن سخن گفته اند. مقدسی درتوصیف ارجان آنرا خزانه فارس و عراق و بارانداز خوزستان و اصفهان برشمرده است.


باتوجه به سابقه تاریخی شهر بهبهان ، بافت شهری و شیوه معماری آن با شیوه های امروزین تفاوت بسیاری دارد. ساختمانهای قدیمی شهر بهبهان اغلب با اقتباس از شیوه معماری و شهرسازی سنتی و اسلامی ساخته شده است.

محله های قدیمی آن همانند دیگر شهرهای گرمسیری دارای کوچه های باریک و پرپیچ و خم و دیوارهای بلند است که به فضاهای باز (میدان ) منتهی می شود . دراین میدانها، علاوه بر مکانهای عمومی ازقبیل مسجد، حسینیه و حمام ،مغازه های مختلف محلی با شیوه های قدیمی آن ،زیبایی خاصی به محله های شهر بخشیده است.

خانه ها بر اساس معماری سنتی ، دارای یک حیاط در وسط است که گرداگرد آن اتاقهایی ساخته شده است . ایوانهای وسیع با ستونهای بزرگ گچبری شده در دوطرف آن ، زیبایی خاصی فراهم آورده است. در وسط حیاط اغلب خانه ها ،حوض بزرگ آب قرار دارد. بیشتر خانه های قدیمی بهبهان دارای زیرزمینهای خنکی است که مناسب ترین محل برای زندگی در تابستانهاست.

درمجموع ، تمامی شیوه های بکار رفته در سبک معماری سنتی براساس مصالح و نیازهای مذهبی ، اجتماعی ، جغرافیایی و نظامی منطقه بوده است که دراین برنامه فرصت بررسی کامل آن نیست. امروزه در بخشهایی از شهر شیوه های جدید معماری رایج شده است که مشابهت هایی با معماری جدید شهرهای بزرگ ایران دارد.


آثار باستانی شهر ارجان


 

وجود آثار باستانی شهر ارجان در فاصله 5 کیلومتری شمال غربی بهبهان ازجاذبه های تاریخی این منطقه به حساب می آید. در سال 1361ه ش (1982) یک آرامگاه عیلامی متعلق به قرن هفتم پیش از میلاد در محوطه ارجان کشف شد که شامل گنجینه بزرگ فرهنگی است و دارای ارزش فراوان هنری و مادی می باشد.

مکانهای تاریخی بهبهان که از دوره ساسانی باقی مانده است شامل آتشکده چهار طاقی ، پل و بند ارجان و حمام بکان می باشد . تنگ سورک مربوط به دوره اشکانی ، مدرسه خیرآباد از دوره صفوی و قلعه ارگان و خانه نجف خان از دیگر آثار تاریخی بهبهان است .

سنگ نگاره های «تنگ سروک » مربوط به دوره اشکانی در فاصله 50 کیلومتری شمال غربی بهبهان قرار دارد . این سنگ نگاره ها شامل نقوش متعدد نظیر عقاب ، پادشاه ،آتشکده و بسیاری نقوش دیگر است.

راسته بازار معروف بهبهان که در فهرست آثار ملی ثبت شده در حال حاضر قدیمی‌ترین بازار شهر بهبهان است که در زمان گذشته مرکز ثقل تجاری این شهر و حومه آن بوده‎ است . این مجموعه که متعلق به دورهٔ قاجار است دارای چندین راسته بوده که حرفه‌های مختلف در راسته‌های مخصوص به خود فعالیت داشتند. اما در حال حاضر تنها یک راسته از آن باقی‎ مانده ‎است. برروی دیوار راسته باقی‎مانده دو کتیبه قرار دارد. از ویژگی‌های این بازار می‌توان به سقف گنبدی حجره‌ها اشاره کرد.

 

بهبهان یکی از شهرهای مذهبی و قدیمی است که مردم آن از دیرباز در زمینه فعالیتهای عمرانی مذهبی، الگوی تلاش ،نیکوکاری و خیرخواهی بوده اند . وجود بیش از هشتاد مسجد و حسینیه و صدها گنبد و گلدسته با معماری زیبا و سنتی اسلامی در شهر بهبهان و نیز بیش از هفتاد مسجد در روستاها و مناطق تابع آن ، شاهدی گویا بر قدمت مذهبی و همت دینی مردم این دیار است.

یکی از قدیمی ترین مساجد بهبهان مسجد جامع این شهر است که تاریخ احداث آن سال 782 ه ق است. مسجد جامع با مساحتی حدود دو هزار مترمربع از بزرگترین مساجد منطقه است.

دراین مسجد سنگ نبشته ای وجود دارد که اعلامیه ای مربوط به پرداخت مالیات بر روی آن حک شده و نشان دهنده انجام امور سیاسی و حکومتی در مسجد می باشد.

طبیعت زیبای بهبهان

حال که به اختصار با آثار ارزشمند تاریخی بهبهان آشنا شدیم، مناسب است در پایان اشاره ای هم به طبیعت بسیار زیبای این منطقه از سرزمین ایران داشته باشیم. نرگس و آفتابگردان و بابونه و محمدی و ... از جمله گلهای زیبایی هستند که در این خطه سرسبز از دشت خوزستان یافت می‌شوند.

در فاصله سه کیلومتری شهر بهبهان در بین ماههای آذر تا بهمن ( دسامبر تا فوریه ) شاهد رویش هزاران گل نرگس در فضایی حدود چندین هکتار می باشیم. درواقع دراین فصل سرتاسر دشت شمال بهبهان پوشیده از انواع گل های نرگس می شود که از دور همچون پارچه ای سفید و طولانی مشاهده می گردد و از فاصله زیاد عطر گل ها به خوبی به مشام می رسد. هرساله بسیاری ازشاخه های گل نرگس این منطقه به سایرشهرهای ایران ارسال می شود. این مجموعه طبیعی درگذشته به وسعت ۷۰۰ هکتار بوده است و "هنری لیارد" سیاح و تاریخ نویس انگلیسی در سفرنامه خود در اواخر سلطنت محمد شاه قاجار از نرگس زارهای بهبهان به عنوان یک منطقه دل انگیز یاد کرده است.

شهرستان مسجد سلیمان


شهرستان مسجد سلیمان در شمال استان خوزستان و دامنه جنوبی رشته کوههای زاگرس واقع شده است . بلندترین ارتفاعات استان خوزستان در شهرستان مسجد سلیمان قرار دارد. این ارتفاعات در مناطق شمال و شمال شرقی شهرستان واقع شده‌اند. مرتفع ترین قله در محدوده شهرستان مسجدسلیمان ، " تاراز " با ارتفاع بیش از ۳۳۰۰ متر می‌باشد.

مهمترین رودخانه مسجد سلیمان، رود کارون می‌باشد که از کوه‌های زاگرس سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از سدهای شهید عباسپور و مسجد سلیمان از کنار شهر می‌گذرد. همچنین رودخانه " تِمبی " در جنوب شهرستان وجود دارد که در ساحل آن ، پارک‌ها و تفریحگاه‌ هایی ساخته شده که از جاذبه‌های گردشگری به شمار می‌روند.


شهر مسجد سلیمان مرکز این شهرستان با ارتفاع 362 متر ازسطح دریا در فاصله 145 کیلومتری شمال شرقی اهواز واقع شده است. بنای شهر مسجد سلیمان در سال 1285 شمسی ( 1906 میلادی ) آغاز گردید. به این ترتیب که متصدیان امور شرکت نفت در آن سال عمارتی درآن جا ساختند و پس ازحفر چاه شماره یک مشغول به کار شدند . با کشف نفت و حفاریهای متعددی که دراین منطقه صورت پذیرفت، مسجد سلیمان به تدریج به صورت شهری مستقل شناخته شد. اهمیت مسجد سلیمان علاوه برتولید نفت خام ، به لحاظ تولید گاز مورد نیاز مجتمع شیمیایی بندر امام خمینی و همچنین به دلیل پالایشگاه آن است. طبق تحقیقات بعمل آمده از زمان کشف نفت دراین شهر تاکنون بیش از 316 حلقه چاه نفت و گاز،حفاری شده است.

برخی معتقدند ،مسجد سلیمان نخستین شهر صنعتی ایران است . وجود اولین چاه نفت خاورمیانه، اولین پالایشگاه نفت خاورمیانه، اولین کارخانه گوگردسازی، اولین کارخانه تولید برق و ... خود گواه بر این مدعاست. هم اکنون مسجدسلیمان یکی از قطبهای صنعت ایران است. این شهر دارای کارخانجات صنعتی عظیمی نظیر کارخانه تولید سیمان کارون مسجد سلیمان، سد و نیروگاه مسجد سلیمان با رتبه اول تولید برق در کشور، پالایشگاه گاز ، پتروشیمی بزرگ رازی ، کارخانجات آلومینیوم سازی و شرکت بهره‌برداری نفت و گاز مسجد سلیمان است که یکی از ۵ شرکت تابعه مناطق نفت خیز جنوب می‌باشد . علاوه بر آن این شهر دارای یک شهرک صنعتی عظیم می‌باشد که در آن کارخانجات متعددی در زمینه تولید آرد، سوسیس، ماکارونی، صنایع پلاستیک، گونی بافی و ... فعالیت دارند.

منطقه هفتکل


علاوه بر مسجد سلیمان، منطقه هفتکل نیز به علت وجود چشمه های نفتی از اهمیت خاصی برخوردار است. هفتکل دومین منطقه نفت خیز جنوب ایران است و در فاصله 80 کیلومتری جنوب مسجد سلیمان واقع شده است. کشف و استخراج نفت دراین ناحیه از سال 1306 شمسی شروع شده است و بواسطه چاههای عظیم نفت آن ، در هر گوشه و کنارش لوله های نفت جریان دارد.

یکی دیگر ازمناطق معروف نفتی استان خوزستان منطقه نفت سفید است. این منطقه در 72 کیلومتری جنوب مسجد سلیمان واقع شده است. به علت آنکه در این منطقه چشمه ای جاری است که ازآن نفت بیرنگ می جوشد ،آن را «نفت سفید» نامیده اند. گفتنی است علاوه براستخراج نفت از چاههای نفت ، از گاز طبیعی چاههای نفت این منطقه که مرغوبتر از گاز مسجد سلیمان است، استفاده فراوان می شود .


شهرستان مسجد سلیمان به واسطه قرار گرفتن در مجاورت رشته کوههای زاگرس دارای آب و هوای مساعد و دلپذیر بویژه درمناطق شمالی آن می باشد. قلل و رشته کوههای مرتفع این منطقه که قلمرو کوچ و استقرار قشلاقی عشایر ایل بختیاری است بویژه درفصل کوچ عشایر جاذبه خاصی دارد.

علاوه براین در منطقه مسجد سلیمان آثار تاریخی فراوانی نظیر تپه ها، قلعه ها و امامزاده ها وجود دارد که به اختصار به معرفی مهمترین آنها می پردازیم.

معبد مسجد سلیمان

 

یکی ازمهمترین مکانهای تاریخی و باستانی شهرستان مسجد سلیمان ، معبدی است به نام سرمسجد که در شمال شرقی شهر مسجد سلیمان واقع شده است. این معبد که در گذشته های دور همواره در آن آتشی افروخته بوده است . قدمت بنا را به اوائل قرن هفتم پیش از میلاد نسبت می دهند. تخته سنگهای تراشیده و نیمه ستونهای مدور شکسته و برخی دیواره های سنگی و طاقها ، بقایای قصری است که در آنجا بنا شده بود.

تپه های باستانی

تپه باستانی بردنشانده نیز از اهمیت خاصی برخوردار است و بصورت تخته سنگ و پلکانی در ۱۰ کیلومتری شهر و در جاده سد مسجد سلیمان، مربوط به دوران هخامنشیان می‌باشد. ظاهراً یک آتشکدهٔ قدیمی در اینجا وجود داشته است که در آن مسکوکات و سفال کشف گردیده است.

تپه باستانی کلگه زرین نیز در جنوب شهر و در قدیمی ترین محلات آن وجود دارد که در آن آثار باستانی و مجسمات و سنگ نبشته‌های زیادی کشف شده است.


گذشته از آثار تاریخی شهرستان مسجد سلیمان، آثار و تاسیسات بجای مانده از دوران حیات شرکت نفت درمنطقه از اماکن و محلهای دیدنی شهرستان مسجد سلیمان بشمار می رود. چاه شماره 1 معروف به چاه نفتون درمحل واقعی آن بعنوان اولین چاهی که درایران به نفت رسید ، پالایشگاه قدیمی شهر مسجد سلیمان ، جاده ها و پلهای قدیمی احداث شده توسط شرکت نفت ، در بازگوئی تاریخ پیدایش نفت و بهره برداری از آن در ایران ، ارزشمند و قابل بازدید عمومی است.

مسجدسلیمان دارای دو موزه نیز می‌باشد . موزه نفت مسجد سلیمان که در اولین پالایشگاه نفت ایران و خاورمیانه واقع شده است. این موزه مربوط به آثار و وسایل قدیمی دوران کشف نفت در این شهر می‌باشد و همچنین انواع و اقسام نفتهای کشف شده با مشخصات کامل در این موزه نگهداری می شود . موزه مردم شناسی مسجدسلیمان نیز در منطقه کلگه در کنار تپهٔ باستانی کلگه زرین واقع شده است و آثار متعددی در مورد قومیتهای مختلف ایران از جمله لباس، فرهنگ، صنایع دستی و … در آن وجود دارد.


منطقه حفاظت شده کرخه


منطقه حفاظت شده کرخه از نظر زیست محیطی دارای ارزش فراوانی است و به عنوان یکی از مناطق مهم طبیعی ایران شناخته شده است.

منطقه کرخه که از دو عنصر اصلی رودخانه کرخه و جنگلهای دو طرف رودخانه تشکیل شده است با بیش از 130 کیلومتر مربع مساحت شامل دوبخش منطقه حفاظت شده و پناهگاه حیات وحش است.

این منطقه به لحاظ برخورداری از آب فراوان و زمین های حاصلخیز حاشیه آن و شرایط اقلیمی گرمسیری و سایر استعدادهای طبیعی همواره مورد نظر حکومتها بوده و در طول تاریخ محل سکونت تمدنهای مختلفی بوده است.

پوشش گیاهی منطقه کرخه شامل جنگلهای نوع گرمسیری و نیمه گرمسیری است که به علت تراکم و ترکیب خاص خود موقعیت بسیار ارزشمندی را برای این منطقه درخود جای داده است.

حیات وحش جانوری منطقه حفاظت شده کرخه نیز به تبعیت از شرایط زیستگاهی مناسب آن از جمله وفور آب ، مواد غذایی فراوان و درختان متراکم و امنیت قابل توجه دارای تنوع زیستی فراوانی است. در منطقه کرخه و اطراف آن می توان انواع گیاهان و جانوران را مشاهده کرد . جنگلهای کرخه تنها پناهگاه گوزن زرد از پستانداران نادر جهان است. از دیگر انواع جانوران منطقه می توان گربه وحشی، سمور آبی ، روباه ، گرک ، شغال ، کفتار ، خارپشت ، گراز و خرگوش رانام برد.

نیمی از انواع پرندگان موجود در ایران نیز بصورت بومی و مهاجر زمستانی و تابستانی دراین منطقه دیده می شودن. لیگوی تالابی از گونه های منحصربه فرد منطقه کرخه است. دراج و قُمری نیز دراین منطقه به وفور یافت می شود.

انواع مرغابی ، غاز ، درنا ، پرندگان شکاری ، لک لک و حواصیل درلابلای بوته ها و درختان جنگل کرخه و برکه ها و آبهای آن به آشیانه سازی و زاد و ولد و یا زمستان گذرانی می پردازند.

از آبزیان موجود در رود کرخه نیزمی توان از انواع ماهیان نام برد که به لحاظ اهمیت شیلاتی آنها بسیار مورد توجه اهالی هستند.

منطقه حفاظت شده کرخه با برخورداری از ظرفیتهای متفاوت تحقیقاتی ، آموزشی و گردشگری ، علاوه بر اینکه بخشی از نیازهای اجتماعی و اقتصادی استان خوزستان را تامین می کند، قابلیت تبدیل به یکی از قطبهای مهم ایرانگردی و جهانگردی را دارد .




وجود منابع غنی نفت وگاز دراستان خوزستان و امکان دسترسی به آبهای خلیج فارس موجب شده است تا صنایع عظیم پتروشیمی نیز در این منطقه ایجاد شود. بطوریکه وجود مجتمع های متعدد پتروشیمی در این ناحیه ، زمینه ایجاد منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی با امکانات زیربنایی متعدد را فراهم کرده است . از آنجا که پتروشیمی در قرن حاضر بعنوان یک صنعت مادر وکلیدی در ساختار اقتصادی و صنعتی دنیای حاضر مطرح شده است ، برآن شدیم تا دراین برنامه به اختصار به معرفی منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی دراستان خوزستان بپردازیم.

بنابر آمارهای جهانی ۲۴ درصد ظرفیت پتروشیمی در منطقه خاورمیانه متعلق به کشور ایران است . پیش بینی می شود ظرفیت تولید محصولات پتروشیمی ایران تا سال ۱۳۹۵ به صد میلیون تن و ارزش صادرات این محصولات بالغ بر ۲۰ میلیارد دلار باشد که نشانگر اهمیت و جایگاه ویژه صنعت پتروشیمی در رشد و شکوفایی ایران و همچنین موقعیت منحصر به فرد آن در بازارهای جهانی است .

شهرستان ماهشهر

شهرستان ماهشهر، با حدود 7304 کیلومتر مربع مساحت، در جنوب شرقی استان خوزستان ، در کنار خور موسی قرار دارد که به خلیج فارس راه دارد. ارتفاع این شهرستان از سطح دریا 3 متر است و شامل 3 بخش مرکزی ، بندر امام خمینی (ره) و هندیجان است. فاصله بندر ماهشهر مرکز شهرستان تا تهران 1032 کیلومتر است. آب و هوای ماهشهر مرطوب و حداکثر درجه حرارت آن در تابستان حدود 48 درجه و متوسط درجه حرارت آن در سال حدود 24 درجه سانتی گراد است. نام قبلی ماهشهر، بندر معشور بوده و از قدیمی ترین بندرهای خلیج فارس محسوب می شود که در سال 1339 با نام فعلی به شهرستان تبدیل شده است. بندر ماهشهر از دو ناحیه قدیم و جدید تشکیل شده است. ماهشهر جدید، در پی ایجاد بندر صادراتی نفت به وجود آمده و تا قبل از ساخته شدن تاسیسات نفتی جزیره خارک، بزرگترین بندر صادراتی نفت ایران بوده است. فاصله ماهشهر قدیم تا ماهشهر جدید، حدود 3 کیلومتر است. مردم ماهشهر بیشتر در این ناحیه سکونت دارند و بافت آن قدیمی تر است و دوایر دولتی در این قسمت قرار دارند.

مزیت های فراوان اقتصادی در آبراهه خورموسی ، شرکت ملی صنایع پتروشیمی را برآن داشت تا از سال 1370 ، توسعه صنایع پتروشیمی را با جدیت بیشتر در منطقه دنبال کند. این امر باعث رشد و توسعه اقتصادی و جمعیتی ماهشهر شده است. رودخانه مهم زهره و جراحی (مارون) نیز در حومه این شهرستان جاری هستند و شهر باستانی آسک (کلات) و روستای باستانی صالحک و قلعه باستانی باسیف مهمترین آثار باستانی و تاریخی این شهرستان بشمار می روند . علاوه بر تاسیسات مربوط به صادرات نفت در بندر ماهشهر، وجود کارخانه گاز مایع و صدور گاز از این بندر و همچنین تاسیسات عظیم و گسترده پتروشیمی در 20 کیلومتری این بندر، بر اهمیت آن افزوده است.

بندر امام خمینی

شهر بندری امام خمینی (ره) نیز در شمال غربی خلیج فارس، در 90 کیلومتری شرق آبادان و خرمشهر و در جنوب شرقی اهواز قرار دارد و از نظر طبیعی بهترین موقعیت را برای توسعه دارد.

بندر امام خمینی به وسیله آبراهه خورموسی ، به خلیج فارس متصل می شود. کشتی های نفتکش که به طرف بندر ماهشهر در حرکت هستند، می بایست از خور موسی عبور کنند. این آبراهه، یکی از مهمترین آبراهه های طبیعی است و کشتی های تا 100 هزار تن برای ورود به بندر امام خمینی و ماهشهر می توانند از این آبراهه بگذرند.

بندر امام خمینی با داشتن 36 بارانداز، بزرگترین بندر ایران به شمار می آید. به طور کلی، بزرگترین کشتی هایی که می توانند به ایران کالا حمل کنند، در بندر امام خمینی پهلو می گیرند. محل سکونت اهالی بندر امام خمینی از سال 1352 به شهر سربندر منتقل شده است و بیشترین ساکنان این بندر غیربومی هستند. ظرفیت این بندر برای تخلیه و بارگیری کالا، بیش از 4 میلیون تن در سال و گنجایش محوطه آن در حدود یک میلیون تن است.

بندر امام خمینی به واسطه توسعه صنایع پتروشیمی، طی سالیان اخیر از رشد و توسعه چشمگیری برخوردار شده است.

 


منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی ماهشهر 

منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی در محدوده ای به وسعت حدود 2600 هکتار در جنوب غربی ایران و در ساحل خلیج فارس، واقع در شهرستان ماهشهر، بخش بندر امام خمینی (ره) قرار گرفته شده است.

این منطقه با توجه به موقعیت طبیعی و جغرافیایی و همچنین برخورداری از تسهیلات قانونی مناطق ویژه، به منظور توسعه صنعت و تجارت بخصوص صنایع پتروشیمی و صنایع پایین دستی آن ،تأمین منافع اقتصادی ، جذب تکنولوژی های جدید و افزایش اشتغال ایجاد گردیده است. از نظر موقعیت جغرافیایی، منطقه از طریق بندر امام ( خور موسی ) به آبهای آزاد بین المللی و از طریق راه آهن سراسری به ترکیه، اروپا و آسیای مرکزی دسترسی دارد. این منطقه به عنوان بخشی از استان خوزستان ، همانند یک پایگاه استراتژیک و تاثیرگذار در مناطق نفت و گازخیز ایران عمل می کند.

هم اکنون بخش عظیمی ازصنایع نفت و پتروشیمی ایران درکنار منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی قرار دارد که می تواند منبع بزرگی برای تامین مواد اولیه سایر صنایع پایین دستی پتروشیمی درمنطقه باشد. از مهمترین این مراکز می توان مجتمع پتروشیمی بندر امام (BIPC ) ، مجتمع پتروشیمی رازی ( RPC )، مجتمع پتروشیمی فارابی( FPC ) ، پالایشگاه گاز مایع ماهشهر و شرکت پتروشیمی خوزستان را نام برد.

مجتمع پتروشیمی بندر امام خمینی


مجتمع پتروشیمی بندر امام خمینی به عنوان بزرگترین پتروشیمی ایران ، در زمینی به مساحت ۲۷۰ هکتار درضلع شمال غربی خلیج فارس بین بندر امام خمینی و ماهشهر قرار دارد. این مجتمع همان شرکت سهامی ایران - ژاپن سابق است که درسال 1354 ه ش عملیات احدات آن آغاز شد. در بهمن ماه 1357 ه ش به هنگام پیروزی انقلاب اسلامی ، در حالیکه 73 درصد کار پیشرفت نموده بود ، با خروج پرسنل پیمانکاران ژاپنی ازایران، این پروژه بطور کامل متوقف گردید. این مجتمع درطول جنگ تحمیلی صدام علیه ایران 20 بار مورد حمله هوایی قرارگرفت و خسارات زیادی به آن وارد شد. درسال 1368 با آغاز فعالیت های بازسازی درایران شرکت ژاپنی طرف قرارداد به استناد غیراقتصادی بودن بازسازی این مجتمع ، از آن کناره گیری کرد و ازمشارکت خارج شد. ازاین تاریخ این شرکت به پتروشیمی بندرامام خمینی تغییر نام یافت و جمهوری اسلامی ایران تکمیل این مجتمع را برعهده گرفت. این مجتمع ظرف مدت 5 سال در 4 مرحله به کمک شرکت های اروپایی و ایرانی بازسازی شد و آخرین مرحله بازسازی آن به همت متخصصین متعهد ایرانی و بدون حضور حتی یک کارشناس خارجی بازسازی و راه اندازی گردید. نیازهای اساسی مجتمع پتروشیمی بندرامام از نظر مواد اولیه به منابع داخلی درایران وابسته است و عمدتا ازمحدوده 100 کیلومتری مجتمع قابل تامین می باشد.


شرکت های متعددی تابع پتروشیمی امام هستند و محصولات متعددی تولید می کند. این محصولات ازاهمیت خاصی برخوردارند و درصنعت نفت ، صنایع فولاد ، صنایع شوینده ، مواد اولیه تولیدات پلیمری ، صنایع پلاستیک و فیلم، رنگ سازی، چسب سازی و سوخت ، موارد مصرف دارند. درشرایط فعلی پتروشیمی بندرامام درداخل ایران مواد اولیه هزاران کارخانه را تامین می کند. یکی از این کارخانجات ، پلی اکریل اصفهان است. این کارخانه به تنهائی الیاف مصنوعی صدها کارخانه نساجی ایران را تامین می نماید.

گفتنی است درطراحی و ساخت مجتمع پتروشیمی بندرامام خمینی ، حمایت از محیط زیست در دریا و خشکی با رعایت استانداردهای زیست محیطی منظور شده است. نمونه ای از این امر، نصب و استفاده از دستگاههای کنترل پساب های صنعتی است که پس از انجام فعل و انفعالات مختلف و آزمایشهای نهایی و حصول اطمینان از رفع آلودگی ،آبهای باقیمانده به دریا برگشت داده می شود. به دلیل رعایت ملاحظات مذکور دریاچه نمک و سایر آبگیرهای اطراف مجتمع نیز به زیستگاه گونه های متفاوتی ازپرندگان تبدیل شده است.

 

مجتمع پتروشیمی رازی

مجتمع پتروشیمی رازی در زمینی به مساحت 80 هکتار در منطقه بندر امام خمینی واقع درشمال شرقی آبراه خورموسی قرار دارد. این مجتمع بزرگترین تولیدکننده آمونیاک، کود اوره، اسید سولفوریک و گوگرد و تنها تولیدکننده اسید فسفریک و کود دی‌آمونیم فسفات (کود مخلوط فسفات و سولفات آمونیوم) در ایران می‌باشد. فرآورده‌های مذکور علاوه بر تامین نیازهای داخلی، سالیانه با صدور گوگرد، آمونیاک، اوره و اسید سولفوریک به بازارهای جهانی نقش ارزنده‌ای در رفع نیازمندی‌های ارزی مجتمع و صنایع پتروشیمی ایران ایفا می‌نماید. لازم به ذکر است هر یک از دهها کارخانه موجود در منطقه ویژه اقتصادی پتروشیمی با تولید محصولات متنوع، نقش ارزنده ای در اقتصاد ایران ایفا می کنند که با توجه به محدودیت زمان برنامه، فرصت معرفی تمامی آنان میسر نیست.

نویسنده: سیمین ریاحی

گروه فرهنگ و معارف برون مرزی

تنظیم: مرضیه زائری

 

 

 

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید